Quan tâm phục hồi sinh kế, đời sống của người dân sau thu hồi đất

Toàn cảnh phiên thảo luận (Ảnh: Quang Vinh)

Làm rõ cách bồi thường tài sản đặc thù chưa có trong bộ đơn giá

Ngày 29/10, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật Đất đai (sửa đổi).

Bà Triệu Thị Ngọc Diễm phát biểu (Ảnh: Quang Vinh)

Đại biểu Quốc hội Triệu Thị Ngọc Diễm (Đoàn TP. Cần Thơ) đề cập đến vấn đề phục hồi sinh kế và theo dõi đời sống sau thu hồi đất tại khoản 5 Điều 41 và Điều 46. Theo đó, bà Diễm kiến nghị, bổ sung vào Điều 46 một khoản quy định: Phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phải xác định các trường hợp bị mất hoặc giảm đáng kể thu nhập do thu hồi đất và biện pháp phục hồi sinh kế phù hợp. Nội dung phục hồi sinh kế phải có kinh phí, thời gian thực hiện, cơ quan chịu trách nhiệm và chỉ tiêu đánh giá kết quả, được lấy ý kiến người bị ảnh hưởng và phê duyệt đồng thời với phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.

Các đại biểu tham dự phiên thảo luận (Ảnh: Quang Vinh)

Bên cạnh đó, bà Diễm cũng cho rằng cần bổ sung vào khoản 5 Điều 41 trách nhiệm của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh: Tổ chức theo dõi, đánh giá việc làm, thu nhập và điều kiện sống sau thu hồi đất; chỉ đạo thực hiện hoặc đề xuất hỗ trợ bổ sung khi người dân chưa ổn định được sinh kế do tác động trực tiếp của việc thu hồi đất. Chính phủ quy định thời gian theo dõi, phương pháp đánh giá và cơ chế phối hợp, trong đó cần có sự tham gia của người bị ảnh hưởng. Việc điều tra thu nhập phải phản ánh chu kỳ sản xuất, kinh doanh, sử dụng nhiều nguồn chứng cứ phù hợp, không chỉ căn cứ vào hóa đơn hoặc chứng từ thuế.

Các đại biểu tham dự phiên thảo luận (Ảnh: Quang Vinh)

Đối với bồi thường tài sản và chi phí phục hồi hoạt động sản xuất tại khoản 1 và khoản 3 Điều 45, vị đại biểu Đoàn TP. Cần Thơ đề nghị cần làm rõ cách bồi thường tài sản đặc thù chưa có trong bộ đơn giá và các hệ thống liên kết như: điện, cấp thoát nước, xử lý nước, thiết bị nuôi trồng thủy sản, bảo đảm quy mô đồng bộ khả năng sản xuất sau di dời.

Các đại biểu tham dự phiên thảo luận (Ảnh: Quang Vinh)

Cụ thể, cần bổ sung cơ chế xác định giá trị đối với tài sản hợp pháp chưa có đơn giá hoặc đơn giá không còn phù hợp trên cơ sở khảo sát, xác định khối lượng, chất lượng khoản chi phí thực tế hợp lý, được thẩm định, giải trình và phê duyệt cùng phương án bồi thường. Đồng thời, bổ sung chi phí hợp lý để đấu nối, lắp đặt và khôi phục công năng tương đương của hệ thống phải di dời.

“Phải đánh giá tác động đến người có đất thu hồi, ngân sách và tiến độ; xác định rõ phạm vi, đối tượng áp dụng; công khai căn cứ lựa chọn và xử lý chênh lệch bất hợp lý do thay đổi chính sách. Việc lựa chọn không được áp dụng riêng rẽ theo hướng giảm quyền lợi đã được xác lập hợp pháp chỉ vì cơ quan thực hiện chậm giải quyết”, bà Diễm nói.

Ông Dương Khắc Mai phát biểu (Ảnh: Quang Vinh)

Cũng liên quan đến việc đảm bảo sinh kế, cũng như bố trí tái định cư tại địa bàn khác với điều kiện tương đương được quy định tại dự thảo Luật, đại biểu Quốc hội Dương Khắc Mai (Đoàn Lâm Đồng) cho hay cá nhân ông đồng tình với những nhận định trong báo cáo giải trình đã nêu định hướng chuyển từ bồi thường tài sản sang tái thiết cuộc sống, yêu cầu hạ tầng, điều kiện sinh hoạt phù hợp với phong tục và ưu tiên tái định cư tại chỗ.

Tuy nhiên, ông Mai đề nghị làm rõ ngay nguyên tắc đánh giá điều kiện tương đương không chỉ theo hạ tầng và nhà ở mà phải tính đến tiếp cận đất sản xuất, việc làm, trường học, y tế và sinh hoạt cộng đồng. Giao Chính phủ quy định tiêu chí đánh giá trách nhiệm theo dõi kết quả phục hồi sinh kế sau tái định cư.  “Vì dù chính sách đã được tiếp thu về định hướng, thiếu tiêu chí đo lường và đầu mối chịu trách nhiệm vẫn có thể khiến người dân có chỗ ở mới nhưng mất nguồn sống, nhất là tại địa bàn miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số”, ông Mai nói.

Cụ thể hóa tiêu chí “nơi ở mới bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ”

Theo đại biểu Quốc hội Lê Hữu Trí (Đoàn Khánh Hòa), bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và bảo đảm quyền lợi của người có đất bị thu hồi là vấn đề tác động trực tiếp đến đời sống của nhân dân và cũng là lĩnh vực phát sinh nhiều vụ khiếu nại, khiếu kiện phức tạp, kéo dài.

Ông Trí đề nghị, cụ thể hóa tiêu chí “nơi ở mới bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ” bằng những tiêu chuẩn có thể kiểm chứng về hạ tầng, điều kiện sinh hoạt, khả năng tiếp cận dịch vụ công, việc làm và sinh kế lâu dài. Khu tái định cư phải được chuẩn bị đầy đủ trước khi di dời người dân.

Các đại biểu tham dự phiên thảo luận (Ảnh: Quang Vinh)

Bên cạnh đó, đối với đất nông nghiệp nằm xen kẽ trong khu dân cư có nguồn gốc sử dụng ổn định qua nhiều thế hệ, cần nghiên cứu cơ chế bồi thường phù hợp với nguồn gốc đó, quá trình sử dụng và tác động thực tế của việc thu hồi đất; không thể chỉ nhìn vào tên gọi mục đích sử dụng đất trên giấy tờ mà chưa đánh giá đầy đủ hoàn cảnh và nguy cơ mất sinh kế của người dân.

Đưa ra dẫn chứng thực tiễn cho thấy khi đất bị thu hồi để thực hiện các dự án, phần giá trị gia tăng sau đầu tư có thể rất lớn, trong khi người dân mất đất lại gặp khó khăn trong việc tạo lập nơi ở và sinh kế mới, vị đại biểu Đoàn Khánh Hoà lo ngại, nếu chính sách không giải quyết thỏa đáng sự chênh lệch lợi ích này thì khó tạo ra được sự đồng thuận trong xã hội.

Ông Lê Hữu Trí phát biểu (Ảnh: Quang Vinh)

Từ những phân tích ông Trí đề nghị quy định rõ quyền của người sử dụng đất trong thời gian dự án mới được chấp thuận chủ trương đầu tư nhưng chưa có quyết định thu hồi đất; đồng thời nghiên cứu các cơ chế bồi thường, hỗ trợ bằng đất ở, nhà ở hoặc hình thức khác theo điều kiện thực tế và quy định của pháp luật.

“Thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội phải đi đôi với bảo đảm cuộc sống của người dân”, ông Trí nhấn mạnh, đồng thời chỉ rõ không thể coi việc hoàn thành bồi thường là hoàn thành trách nhiệm nếu người dân vẫn chưa có nơi ở ổn định và chưa có điều kiện tạo lập sinh kế lâu dài.