Quy hoạch đường sắt gắn với TOD: Mở không gian phát triển mới cho Thủ đô

Động lực tái cấu trúc không gian đô thị

Ngày 22-6 vừa qua, Hà Nội khởi công 5 tuyến metro với tổng chiều dài hơn 300km, kết nối sân bay Nội Bài, ga Hà Nội cùng nhiều khu đô thị lớn. Các dự án gồm tuyến số 1, tuyến số 2, tuyến số 8, tuyến số 10 và tuyến số 14, tạo thành mạng lưới kết nối xuyên tâm và vành đai của Thủ đô.

 Tuyến đường sắt đô thị Nhổn - Ga Hà Nội (Metro Line 3) đoạn trên cao.

Theo Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, Hà Nội sẽ phát triển khoảng 979km đường sắt đô thị; nếu tính cả đường sắt quốc gia và liên vùng, tổng chiều dài toàn mạng lưới đạt gần 1.200km. Thành phố đặt mục tiêu đầu tư khoảng 500km đường sắt đô thị đến năm 2035, hoàn thiện phần còn lại trong giai đoạn 2036-2045. Đây được xem là bước chuyển mạnh mẽ trong định hướng phát triển hạ tầng, đưa đường sắt trở thành trục giao thông chủ đạo của đô thị.

Ông Trần Đình Tùng, Chủ tịch Hội Kỹ sư Xây dựng Việt Nam (VSCE) cho rằng, mô hình metro kết hợp TOD đã chứng minh hiệu quả tại nhiều quốc gia và đang trở thành xu hướng phát triển của các đô thị hiện đại. Việc Hà Nội triển khai đồng bộ các tuyến metro sẽ không chỉ thay đổi phương thức đi lại mà còn tạo tiền đề tái cấu trúc không gian đô thị.

Cũng theo ông Tùng, bản chất của TOD không đơn thuần là phát triển giao thông công cộng mà là mô hình phát triển kinh tế đô thị. Khi các tuyến metro được đầu tư đồng bộ, các khu dân cư, trung tâm thương mại, dịch vụ và văn phòng sẽ phát triển quanh các nhà ga, hình thành mô hình đô thị nén, sử dụng hiệu quả quỹ đất, giảm phụ thuộc vào phương tiện cá nhân và nâng cao chất lượng sống của người dân. “Mô hình này sẽ góp phần xây dựng các đô thị bền vững, lấy người dân làm trung tâm, đồng thời đáp ứng xu hướng khoảng 70% dân số sẽ sinh sống tại khu vực đô thị trong tương lai. Nếu được triển khai đúng tiến độ, đây cũng sẽ là động lực quan trọng để góp phần hiện thực hóa mục tiêu đưa Việt Nam trở thành nước phát triển vào năm 2045”, ông Trần Đình Tùng nhận định.

Cơ hội hình thành ngành công nghiệp đường sắt Việt Nam

Không chỉ tạo động lực phát triển đô thị, quy hoạch đường sắt còn mở ra cơ hội hình thành ngành công nghiệp đường sắt quy mô lớn. Cùng với hệ thống metro tại Hà Nội và TP Hồ Chí Minh, các dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam và đường sắt liên vùng sẽ tạo ra nhu cầu rất lớn về xây dựng, thiết kế, chế tạo thiết bị, vật liệu, đào tạo nhân lực và chuyển giao công nghệ. Đây sẽ là động lực thúc đẩy các doanh nghiệp xây dựng, cơ khí, vật liệu và toàn bộ hệ sinh thái công nghiệp đường sắt trong nước phát triển.

Để tận dụng cơ hội này, Việt Nam cần xây dựng năng lực nội tại theo lộ trình rõ ràng. Trước hết là hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật cho đường sắt đô thị và đường sắt tốc độ cao nhằm tạo nền tảng thống nhất trong đầu tư và vận hành. Tiếp đó là từng bước làm chủ công nghệ thông qua hợp tác với các tổng thầu quốc tế, từ đó phát triển chuỗi cung ứng nội địa và nâng cao năng lực của doanh nghiệp Việt Nam. Khi hệ sinh thái công nghiệp được hình thành, doanh nghiệp trong nước sẽ có điều kiện tham gia sâu hơn vào các khâu thiết kế, sản xuất thiết bị, thi công và quản lý dự án, tiến tới làm chủ mô hình tổng thầu Design & Build (thực hiện đồng bộ từ thiết kế đến thi công công trình), tạo tiền đề để tham gia các dự án đường sắt trong khu vực và quốc tế.

Đồng hành với quá trình này, Hội Kỹ sư Xây dựng Việt Nam đang xây dựng nền tảng kết nối các chuyên gia, nhà khoa học, doanh nghiệp trong và ngoài nước nhằm thúc đẩy chuyển giao công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực và phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo cho ngành đường sắt. Đồng thời, Hội cũng thành lập Ban TOD để nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế, tư vấn chính sách và hỗ trợ các địa phương trong quá trình triển khai mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng.

Theo các chuyên gia, quy hoạch phát triển đường sắt gắn với TOD không chỉ mở ra một giai đoạn phát triển mới cho giao thông Hà Nội mà còn thể hiện tầm nhìn dài hạn trong tổ chức không gian đô thị. Khi hệ thống metro trở thành trục kết nối chủ đạo, các khu đô thị mới, trung tâm dịch vụ và không gian công cộng sẽ được hình thành theo hướng hiện đại, đồng bộ và bền vững, tạo động lực phát triển cho Thủ đô cũng như nền kinh tế quốc gia trong nhiều thập kỷ tới.