Sông một đời không chảy

Sông Cổ Cò bị bồi lấp nặng đoạn qua phường Điện Bàn Đông. Ảnh: QUỐC TUẤN

Lận đận đời sông

Tháng 11, khắp các con sông xứ Quảng đục ngầu vào mùa nước lũ. Nhưng dưới chân cầu Nghĩa Tự (phường Điện Bàn Đông), chỉ có vài khe nước rỉ rả len qua được sa số đụn bèo đan chằng chịt dưới mặt sông Cổ Cò. Ấy là năm nay mưa nhiều, nước lớn chứ tầm này những năm trước, lòng sông qua đoạn này có khi chỉ trơ trọi như vũng ao tù, người dân xắn ống quần là lội ngang được. Một quãng chừng 5 cây số lòng sông qua phường Điện Bàn Đông cũng cùng chung số phận đó. Đã từ rất lâu rồi, hai đầu sông của phố, vì thế mãi hoài không gặp được nhau.

Nhiều người ví von sông Cổ Cò là dòng sông chảy trong tiềm thức, bởi dấu ấn một thuở của dòng Lộ Cảnh giang (tên gọi cũ của sông Cổ Cò) lắng vào lịch sử vùng đất này quá sâu đậm. Đến mức như ông Nguyễn Sự, nguyên Bí thư Thành ủy Hội An nói: “Nếu không có những dòng sông, trong đó có sông Cổ Cò thì chắc chắn không thể có cảng thị Hội An thịnh vượng trong quá khứ”.

Thực tế hơn của gán ghép mỹ miều “dòng sông tiềm thức” là bởi sông này từ lâu đã bị bồi lấp nặng nề, không còn duy trì dòng chảy xuyên suốt. Thật khó cắt nghĩa cho số phận của dòng Cổ Cò. Gần hai chục năm, với nhiều tầng nấc dự án trôi qua, lạ lùng là quãng sông Cổ Cò qua thị xã Điện Bàn (cũ) nay là phường Điện Bàn Đông vẫn trơ trọi giữa bèo cát.

Công cuộc hồi sinh dòng sông như trêu đùa với cư dân địa phương, khi mỗi lần họ cảm thấy bế tắc thì hy vọng lại nhen nhóm. Là khi tàu hút cát cỡ lớn túm tụm nạo vét lòng sông rồi rời đi. Là lúc họ ngước nhìn cây cầu bề thế bắc ngang dòng sông rồi để dang dở. Và mới nhất là việc hợp nhất đơn vị hành chính, để dòng sông Cổ Cò không còn cảnh “hai nhà”.

Không bây giờ thì bao giờ?

Những ai nặng lòng với quê xứ, một lần đứng trên cầu Bãi Dài (phường Ngũ Hành Sơn) hay cầu Nguyễn Duy Hiệu (phường Hội An Tây), trong miên man bất giác như nhìn thấu cả dọc dài hình bóng đời sông.

Sông Cổ Cò khu vực gần Cửa Đại không bị bồi lấp, thích hợp phát triển các hoạt động du lịch đường thủy. Ảnh: QUỐC TUẤN

Trên sóng nước dềnh dàng kia như thấp thoáng dấu dằm của đoàn thuyền đưa Huyền Trần công chúa trở về Đại Việt hay bao nhiêu thương thuyền tải ăm ắp sản vật quê xứ tỏa hương ra thế giới. Trong chập choạng tối, ai đã dạo bước nơi triền sông gần cầu Bãi Dài như thấy mình lạc lối bởi sự hòa quyện tinh xảo của thảm cỏ, ánh sáng và vệt nước lấp loáng ở khu vực đã vét dòng.

Sau hợp nhất, sông Cổ Cò chảy trọn trong lòng đô thị thuộc địa phận 4 phường Ngũ Hành Sơn, Điện Bàn Đông, Hội An Tây và Hội An Đông. Theo dòng Cổ Cò, chúng ta có thể du ngoạn từ danh thắng thiên nhiên quốc gia đến di sản văn hóa thế giới. Và liệu rằng có dòng sông nào khác có thể vừa lặng lẽ lưu giữ di sản tư liệu ký ức thế giới (ma nhai Ngũ Hành Sơn) lẫn duy trì nhịp đập của một “di sản sống” là đô thị cổ Hội An.

Để thấy hấp lực của dòng sông là có thực. Nếu không, không đời nào các nhà đầu tư lại bỏ hàng trăm tỷ đồng để triển khai khu đô thị bên con sông nhiều đời không chảy dù cho địa phương có xúc tiến, mời gọi ra sao. Hay mới nhất, là đưa vào vận hành khu vui chơi giải trí với show diễn lần đầu xuất hiện trên địa bàn thành phố Đà Nẵng.

Mưu sinh trên dòng Cổ Cò. Ảnh: QUỐC TUẤN

GS-TS. Đặng Hùng Võ, nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) từng nhận định: “Việc khơi thông sông Cổ Cò sẽ có tác động tương tự như việc Đà Nẵng đã từng phát triển bờ sông Hàn ra đến biển Mỹ Khê để tạo ra một trung tâm phát triển mới. Sông Cổ Cò được khơi thông sẽ tạo ra giá trị gia tăng rất cao về mặt cảnh quan kiến trúc, quy hoạch đô thị, phát triển thị trường bất động sản bên cạnh việc thúc đẩy du lịch hay khơi lại hình ảnh, giá trị văn hóa - lịch sử mà chúng ta đã đề cập từ lâu”.

Nếu tính cả thời điểm “phôi thai” ý tưởng khơi dòng, thì công cuộc hồi sinh dòng sông Cổ Cò đã vắt qua 3 giai đoạn tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng (cũ), sau đó chia tách và đến hiện tại là thành phố Đà Nẵng.

Với nguồn lực rất lớn đã bỏ ra và một số phần việc đã hoàn thành (cơ bản nạo vét xong đoạn qua phường Ngũ Hành Sơn, Hội An Tây, Hội An Đông), tiến trình khơi thông sông Cổ Cò sẽ không dừng lại. Những thao thức dang dở của dòng sông, một lần nữa như dậy lên trong lòng người bản xứ khi hợp nhất Quảng Nam - Đà Nẵng. Không nói ra nhưng dường như trong mỗi người đều tự hỏi “không bây giờ thì bao giờ?!”

Mấy vạt lau đã trổ trắng bên triền sông tự bao giờ, báo hiệu những ngày mưa gió bão bùng đã đi qua. Nhưng mùa khắc khoải trong tâm thức cư dân bên dòng Cổ Cò vẫn vương lại và len lỏi cùng tiếng gọi của đời sông…

Sông Cổ Cò dài khoảng 27,5km, chạy dọc bờ biển phía bắc thành phố Đà Nẵng. Tùy theo từng quãng sông mà có các tên gọi khác nhau như: Bãi Dài, Hà Sấu, Bến Trễ, Đế Võng… Chiều rộng lòng sông ở khu vực nối với Cửa Đại và ngã ba sông Hàn từ 150 - 300m, càng về phía giữa đoạn sông, lòng sông có nơi chỉ còn 10 - 15m do bồi lấp và các hoạt động kinh tế - xã hội phát sinh.

QUỐC TUẤN