Sri Lanka dùng mã QR phân phối xăng dầu trên đầu người

Giữa tình hình đầy biến động đó, Sri Lanka một lần nữa bị bao trùm bởi cảm giác quen thuộc đến ám ảnh. Rút ra bài học xương máu từ cuộc khủng hoảng kinh tế tồi tệ nhất vào năm 2022, đảo quốc này đã buộc phải tái áp dụng chế độ phân phối nhiên liệu theo định mức nhằm nỗ lực ngăn chặn một sự sụp đổ tương tự. Bốn năm sau sự kiện sụp đổ kinh tế tồi tệ nhất kể từ khi giành độc lập do cạn kiệt dự trữ ngoại hối, những hàng dài người chờ đợi tại các trạm xăng đã xuất hiện trở lại.

Hình ảnh này là một lời nhắc nhở phũ phàng về một khoảng thời gian đen tối mà nhiều người dân nơi đây từng hy vọng đã vĩnh viễn lùi vào dĩ vãng. Những sự chậm trễ trong quá trình giao nhận các lô hàng nhiên liệu đã thổi bùng lên nỗi sợ hãi về sự thiếu hụt và làm sống lại những áp lực kinh tế đè nặng lên vai người dân trên toàn lãnh thổ.

Nỗi ám ảnh từ quá khứ và nỗ lực phân phối nhiên liệu bằng công nghệ

Để ứng phó với tình trạng khẩn cấp, vào ngày 15.3, giới chức trách Sri Lanka đã quyết định hồi sinh hệ thống phân phối nhiên liệu dựa trên mã QR, một giải pháp công nghệ từng được giới thiệu lần đầu tiên trong thời kỳ đỉnh điểm của cuộc khủng hoảng năm 2022. Hệ thống này yêu cầu tất cả chủ sở hữu phương tiện giao thông phải tiến hành đăng ký thông tin cá nhân trên nền tảng trực tuyến để được cấp một mã định danh duy nhất.

Người dân Sri Lanka phải quét mã QR để báo lượng xăng dầu đã mua

Mã QR này sau đó sẽ được quét tại các trạm bơm xăng nhằm thực thi nghiêm ngặt hạn mức nhiên liệu hàng tuần dựa trên từng phân khúc phương tiện cụ thể. Theo quy định mới nhất, xe ô tô cá nhân sẽ được cấp 25 lít nhiên liệu mỗi tuần, xe tuk-tuk phổ biến nhận được 20 lít, xe tải van được phép bơm 50 lít, và xe máy sẽ có định mức 8 lít.

Những người ủng hộ chính sách này lập luận rằng hệ thống mã QR là một công cụ hữu hiệu giúp xóa bỏ những hàng dài chờ đợi mòn mỏi kéo dài hàng cây số, đồng thời kiểm soát triệt để tâm lý mua sắm hoảng loạn của đám đông. Công nghệ này cho phép chính phủ giám sát quá trình phân phối nhiên liệu theo thời gian thực trên toàn quốc.

Tính cấp thiết của việc áp dụng hệ thống QR đã được thể hiện một cách rõ ràng vào giữa tháng 3. Tập đoàn Dầu khí Ceylon thuộc sở hữu nhà nước đã đưa ra một báo cáo gây sốc, tiết lộ rằng lượng nhiên liệu dự trữ dự kiến đủ dùng cho 45 ngày đã bị vắt kiệt chỉ trong vòng 9 ngày ngắn ngủi. Nguyên nhân chính dẫn đến sự cạn kiệt nhanh chóng này bắt nguồn từ tâm lý hoảng loạn, khiến người dân ồ ạt mua tích trữ nhiên liệu vượt quá nhu cầu thực tế.

Supun Malith, một người lái xe tuk-tuk mưu sinh trên các con phố ở thủ đô Colombo, chia sẻ một thực tế đầy xót xa trước khi hệ thống QR được áp dụng trở lại. Anh từng phải xếp hàng chầu chực dưới thời tiết khắc nghiệt hơn ba giờ đồng hồ chỉ để mua được lượng nhiên liệu trị giá 2.000 rupee, tương đương khoảng 6,3 USD. Anh cho biết sau khi hệ thống QR được triển khai, dù ban đầu có gặp một vài trục trặc kỹ thuật, hiện tại anh đã có thể bơm đủ hạn mức hàng tuần của mình chỉ trong vòng 30 đến 40 phút. Sự thay đổi này giúp những người lao động tự do như anh tiết kiệm được vô số thời gian quý báu để tiếp tục công việc mưu sinh hàng ngày thay vì chết gục bên những trụ bơm xăng.

Sự thấu hiểu của công chúng và những vết nứt trong khâu vận hành

Mặc dù lượng nhiên liệu được cấp cho mỗi phương tiện là khá hạn chế, nhiều người dân vẫn tin rằng biện pháp khắc nghiệt này là hoàn toàn cần thiết để duy trì sự ổn định chung. Ahamed Razeen, một chuyên gia làm việc trong lĩnh vực xây dựng thương hiệu và tiếp thị kỹ thuật số tại Colombo, chia sẻ rằng anh không quá lo lắng khi nhìn nhận vấn đề dưới góc độ toàn cầu.

Anh đánh giá hệ thống QR mang tính thực tiễn cao và việc tiếp cận nhiên liệu một cách có kiểm soát vẫn tốt hơn rất nhiều so với tình trạng cạn kiệt hoàn toàn mà họ từng phải gánh chịu vào năm 2022. Tuy nhiên, anh Razeen cũng bày tỏ sự e ngại về tính minh bạch trong khâu thực thi thực tế. Đã có những trường hợp cá nhân lách luật, vượt qua các giới hạn định mức thông qua sự thiên vị hoặc các kênh phi chính thức, làm xói mòn mục đích cốt lõi của toàn bộ hệ thống phân phối nhiên liệu công bằng.

Việc phân phối dự trên mã QR giúp hạn chế đầu cơ?

Nhìn chung, phản ứng của công chúng hiện tại có phần chừng mực và bình tĩnh hơn rất nhiều so với cuộc khủng hoảng năm 2022, sự kiện đã dẫn đến sự từ chức của tổng thống đương nhiệm lúc bấy giờ là ông Gotabaya Rajapaksa. Giáo sư khoa học chính trị Jayadeva Uyangoda từ Đại học Colombo phân tích rằng người dân hoàn toàn thấu hiểu tình trạng hiện tại bắt nguồn chủ yếu từ các yếu tố bên ngoài. Họ nhận thức rõ đây là một bài toán vĩ mô nằm ngoài tầm kiểm soát của chính phủ Sri Lanka. Vị giáo sư tin tưởng rằng người dân Sri Lanka sẽ không đổ lỗi cho chính quyền đương nhiệm về tình trạng thiếu hụt nhiên liệu lần này.

Để giảm thiểu mức tiêu thụ nhiên liệu trên toàn bộ đảo quốc, chính phủ đã đưa ra một quyết định mạnh tay vào tuần trước. Họ tuyên bố chọn thứ tư hằng tuần làm ngày nghỉ lễ bắt buộc đối với khu vực nhà nước, bao gồm toàn bộ các cơ quan hành chính, trường học và các trường đại học. Cùng với đó là hàng loạt các biện pháp hạn chế khác như cắt giảm tần suất hoạt động của hệ thống giao thông công cộng nhằm mục đích bảo tồn năng lượng tối đa.

Dù vậy, quá trình triển khai hệ thống QR đã diễn ra không hề suôn sẻ. Những lỗi kỹ thuật trên hệ thống máy chủ và sự cố trong quá trình truy cập đã làm gián đoạn việc phân phối, buộc giới chức trách phải áp dụng thêm một biện pháp song song: hệ thống biển số xe chẵn lẻ. Cơ chế này chỉ cho phép các phương tiện tham gia xếp hàng mua nhiên liệu vào những ngày luân phiên nhất định.

Rohan Samarajiva, chủ tịch sáng lập của tổ chức tư vấn LIRNEasia, ghi nhận hệ thống QR đã phát huy vai trò hữu ích trong việc giải phóng các hàng xe kéo dài bằng cách cung cấp cho người lái một sự đảm bảo chắc chắn về lượng nhiên liệu họ sẽ nhận được. Dù vậy, ông cảnh báo rằng đang có những lỗ hổng lớn trong việc cung cấp nhiên liệu cho các phương tiện phục vụ du lịch. Hình ảnh những hàng dài chờ đợi tại các trạm bơm đang truyền đi một thông điệp tiêu cực về một quốc gia đang chìm sâu trong khủng hoảng, điều này chắc chắn sẽ gây ra những tác động tồi tệ đến ngành công nghiệp không khói của Sri Lanka. Ông cũng chỉ ra một thực trạng đáng lo ngại khác.

Khác với năm 2022, hiện nay đang xuất hiện quá nhiều yêu cầu đặc quyền dành cho các nhóm lợi ích riêng biệt như bác sĩ, tài xế du lịch, cảnh sát và nông dân, trong khi giới chính trị gia và lực lượng vũ trang lại hoàn toàn được đặc cách bỏ qua hệ thống phân phối này. Ông cảnh báo kết quả cuối cùng rất có thể sẽ là sự vô hiệu hóa hệ thống phân phối theo định mức và tạo điều kiện cho thị trường chợ đen bùng nổ mạnh mẽ.

Thách thức ngoại hối và áp lực nợ công đè nặng lên tương lai

Phát biểu trước giới truyền thông vào tuần trước, Tổng thống Anura Kumara Dissanayake vẫn giữ thái độ lạc quan và tự tin. Ông khẳng định chính phủ hoàn toàn có thể vượt qua thách thức lần này. Một cơ chế mạnh mẽ đã được thiết lập sẵn sàng và các cơ quan chức năng đang liên tục theo dõi sát sao mọi diễn biến. Dựa trên sự chuẩn bị đó, nhà lãnh đạo tin tưởng quốc gia sẽ có khả năng ứng phó hiệu quả với mọi hoàn cảnh khó khăn nhất. Thế nhưng, đằng sau những tuyên bố trấn an đó, các rủi ro kinh tế vĩ mô rộng lớn hơn vẫn đang hiển hiện một cách vô cùng rõ nét.

Chuyên gia kinh tế Talal Rafi đã chỉ ra những con số đáng báo động. Lượng dự trữ ngoại hối của Sri Lanka hiện đang dao động ở mức khoảng 7,3 tỉ USD, một con số chỉ vừa đủ vượt qua mức khuyến nghị tối thiểu để trang trải cho ba tháng nhập khẩu hàng hóa thiết yếu. Chuyên gia này làm một phép tính đơn giản: ngay cả khi giá dầu thế giới giữ ổn định ở mức khoảng 100 USD một thùng trong suốt 12 tháng tới, dòng ngoại tệ chảy ra nước ngoài bổ sung sẽ lên tới khoảng 2,2 tỉ USD. Mặc dù ông đánh giá mức thâm hụt này vẫn nằm trong khả năng kiểm soát của chính phủ, nó lại tiềm ẩn nguy cơ châm ngòi cho một chuỗi những rắc rối phức tạp khác trên quy mô toàn nền kinh tế.

Áp lực thực sự sẽ ập đến khi các khoản thanh toán nợ nước ngoài của Sri Lanka được lên lịch tăng mạnh từ mức 2 tỉ USD hàng năm lên tới 3 tỉ USD vào năm 2028. Sự sụt giảm đáng kể trong quỹ dự trữ ngoại hối hiện tại có thể đồng nghĩa với những thách thức khổng lồ đối với tính bền vững của các khoản nợ công trong tương lai. Bài toán đặt ra cho Sri Lanka không dừng lại ở việc làm sao để có đủ xăng dầu cho ngày mai, mà là làm thế nào để bảo vệ nền tảng kinh tế vĩ mô mỏng manh trước những cú sốc khó lường từ bên ngoài, đảm bảo quốc gia này không rơi trở lại vào vòng xoáy vỡ nợ một lần nữa.

Bùi Tú