Sự kết hợp tinh tế trong văn hóa ẩm thực xứ Thanh

Sự kết hợp của bánh tráng và cùi dừa tạo nên hương vị món ăn mộc mạc mà gợi nhớ, gợi thương.

Mỗi sản vật, nguyên liệu chế biến món ăn đều là món quà của thiên nhiên. Từ đồng bằng đến miền biển, từ miền núi xuống vùng trung du, cư dân xứ Thanh đã biết tận dụng những gì sẵn có để tạo nên sự kết hợp nguyên liệu độc đáo, vừa mang đến hương vị thơm ngon vừa giàu giá trị dinh dưỡng, tốt cho sức khỏe. Chính sự kết hợp ấy góp phần hình thành nên sắc thái riêng của văn hóa ẩm thực địa phương.

Ẩm thực cũng vì thế mà đi vào lời ăn tiếng nói của người dân. Nhiều món ăn được nhắc đến trong ca dao, dân ca, tục ngữ với niềm tự hào sâu sắc, chan chứa tình quê, tình đời.

Một trong những cách kết hợp thú vị là bánh tráng kết hợp cùi dừa, bánh tráng kết hợp cá trích nướng. Cư dân huyện Hoằng Hóa (cũ) - đất dừa xứ Thanh vẫn lưu truyền câu ca: “Đánh chết cái nết không chừa/ Đi chợ vẫn cứ cùi dừa bánh đa”.

Một số dị bản trong đời sống dân gian càng cho thấy sự hấp dẫn của món ăn dân dã này: “Đánh chết mà nết không chừa/ Vẫn còn nắc nỏm cùi dừa bánh đa”; “Chồng đánh chẳng chừa cùi dừa bánh đa”; “Chồng đánh không chán bánh tráng cùi dừa/ Chồng đánh không chừa cùi dừa bánh tráng”...

Chiếc bánh tráng mỏng, thơm mùi gạo, giòn rụm khi được nướng trên bếp than hồng kết hợp với vị béo, bùi của cùi dừa già tạo nên món ăn kích thích vị giác vô cùng.

Nếu bánh tráng ăn với cùi dừa gợi lên bức tranh quê hồn hậu thì bánh đa kẹp cá trích lại thể hiện rõ nét sự sáng tạo của cư dân vùng biển. Những con cá trích tươi được nướng vàng, gỡ lớp vẩy phía ngoài rồi kẹp giữa hai miếng bánh đa giòn chấm cùng chút nước mắm chắt khiến ai một lần nếm thử cũng thấy “xiêu lòng”. Món ăn ấy từng nuôi lớn bao thế hệ ngư dân, đồng thời trở thành một nét chấm phá riêng trong bản đồ ẩm thực biển xứ Thanh.

Điều đáng nói là cách kết hợp trong ẩm thực dân gian Thanh Hóa không chỉ hướng đến sự ngon miệng mà còn thể hiện tư duy dinh dưỡng rất tự nhiên. Đó là tri thức dân gian được đúc kết từ trải nghiệm lao động và đời sống thường nhật. Kinh nghiệm ấy được thể hiện qua những câu ca dao giản dị: “Hến Giàng nấu với mồng tơi/ Ai muốn sung sướng về nơi đất này”. Chỉ hai nguyên liệu quen thuộc nhưng đã tạo nên món canh thanh mát, ngọt lành. Câu ca không chỉ giới thiệu đặc sản địa phương mà còn cho thấy niềm tự hào của người dân về món ngon quê mình.

Không ít câu ca dao, dân ca, tục ngữ xứ Thanh đã trở thành không gian lưu giữ, quảng bá những sản vật nổi tiếng của quê hương. Chỉ bằng hai câu ngắn gọn: “Cá Mè sông Mực chấm với nước mắm Do Xuyên/ Chết xuống âm phủ còn muốn trở viền mút xương”, người xưa đã nhắc đến hai đặc sản trứ danh của xứ Thanh là cá mè sông Mực và nước mắm Do Xuyên. Điều thú vị không chỉ nằm ở việc giới thiệu sản vật, mà còn ở cách kết hợp đầy tinh tế giữa vị ngọt béo của cá nước ngọt với vị mặn mòi, đậm đà của nước mắm truyền thống.

Lối nói cường điệu, hóm hỉnh cho thấy sức hấp dẫn đặc biệt của sự kết hợp ấy. Vị ngọt của cá sông Mực quyện cùng độ đậm đà của nước mắm Do Xuyên đã tạo nên hương vị khiến người ăn nhớ mãi, đồng thời phản ánh niềm tự hào về những sản vật nổi tiếng của xứ Thanh.

Có những sự kết hợp không chủ đích nói về món ăn mà thông qua sự kết hợp hài hòa của nguyên liệu để xây dựng nên hình ảnh ẩn dụ đặc sắc: “Anh với em như mía với gừng/ Gừng cay, mía ngọt, ngát lừng mùi hương”.

Mía và gừng là hai nguyên liệu có vị đối lập, một ngọt dịu, một cay nồng nhưng khi kết hợp lại tạo nên hương vị hài hòa, đậm đà. Cũng như trong tình yêu và cuộc sống, con người không cần giống nhau hoàn toàn mà chính sự khác biệt, biết dung hòa và bổ khuyết cho nhau mới tạo nên sự bền chặt.

Hình ảnh gừng cay - mía ngọt và sự hòa quyện “ngát lừng mùi hương” ấy còn gợi nhắc quan niệm, triết lý sống giàu tính nhân văn của người Việt: muốn giữ trọn nghĩa tình thì phải biết cùng nhau sẻ chia cả ngọt bùi lẫn cay đắng, đồng hành qua mọi thử thách. Từ đó, ẩm thực được nâng lên thành biểu tượng văn hóa, gửi gắm những bài học sâu sắc về tình nghĩa và cách ứng xử giữa con người với con người.

Trong bối cảnh ẩm thực hiện đại ngày càng phong phú, những cách kết hợp dân gian ấy vẫn giữ nguyên giá trị. Điều đó cho thấy: một món ăn ngon không nhất thiết phải được tạo nên từ những nguyên liệu đắt tiền mà quan trọng hơn là sự hài hòa giữa hương vị, sự thấu hiểu sản vật địa phương và kinh nghiệm của người chế biến. Chính sự tinh tế ấy đã làm nên sức sống bền bỉ của văn hóa ẩm thực dân gian Thanh Hóa.