Sửa đổi Luật Thủ đô: Tạo động lực thể chế cho Hà Nội bứt phá Kỳ 4: Hoàn thiện thể chế để giải quyết những điểm nghẽn

Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) đánh dấu bước đột phá về thể chế, tập trung phân cấp, phân quyền triệt để và toàn diện nhằm trao quyền chủ động cho Hà Nội trong phát triển Thủ đô. Tinh thần xuyên suốt trong quá trình xây dựng Luật là “Hà Nội quyết - Hà Nội làm - Hà Nội chịu trách nhiệm”. Dự thảo Luật sẽ được trình Quốc hội xem xét thông qua vào kỳ họp đầu tiên Quốc hội khóa XVI. Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội có loạt bài ghi nhận về quá trình xây dựng Luật Thủ đô (sửa đổi).

Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) ngoài việc phân cấp, phân quyền triệt để cho thành phố Hà Nội trong hầu hết các lĩnh vực, nhằm tăng tính chủ động, sáng tạo, tự chủ, tự chịu trách nhiệm của chính quyền thành phố Hà Nội còn tạo động lực, đột phá mới cho Thủ đô trong giải quyết các điểm nghẽn…

Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực trung tâm, then chốt quyết định năng lực phát triển bền vững và tự chủ quốc gia. Trọng tâm là phát triển công nghệ chiến lược, xây dựng hệ sinh thái sáng tạo với doanh nghiệp là trung tâm, thúc đẩy kinh tế số, xã hội số và Chính phủ số.

Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) dành một chương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Chương này thiết kế các nguyên tắc phát triển (tích hợp vào hoạch định chính sách, ưu tiên giải bài toán lớn, trọng dụng nhân tài, linh hoạt ngân sách theo đầu ra, chấp nhận rủi ro và miễn trừ trách nhiệm đối với rủi ro). Theo đó, dự thảo Luật trao thẩm quyền cho HĐND và UBND thành phố trong việc cụ thể hóa cơ chế tài chính, Quỹ đầu tư mạo hiểm có sử dụng ngân sách, khấu trừ chi nghiên cứu và phát triển (R&D) ở mức cao, cơ chế khoán chi, rút gọn mua sắm, cũng như quản trị dữ liệu và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Việc quy định thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) và phát triển khu công nghệ cao, trong đó xác định Khu công nghệ cao Hòa Lạc là khu trọng điểm nghiên cứu - phát triển - thử nghiệm - đào tạo - sản xuất, cho thấy dự thảo Luật muốn tạo cả “hạ tầng thể chế” và “hạ tầng không gian” cho đô thị đổi mới sáng tạo.

Hà Nội đẩy mạnh chuyển đổi số một cách toàn diện, thực chất.

PGS.TS Nguyễn Anh Tuấn, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Hà Nội cho biết, những năm qua, Thủ đô Hà Nội liên tục là đơn vị dẫn đầu cả nước về chỉ số đổi mới sáng tạo của các địa phương. Để đạt được kết quả này, Hà Nội đã đạt được rất nhiều thành tựu.

Đầu tiên phải kể đến là những thành tựu về mặt thể chế chính sách đã góp phần phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Điều này được thể hiện rõ nét qua Luật Thủ đô 2024 và tới đây là Luật Thủ đô (sửa đổi). Thành công này còn đến từ sự quyết tâm của cả hệ thống chính trị, đặc biệt là lãnh đạo thành phố trong việc cụ thể hóa chương trình hành động thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22-12-2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Hà Nội đã thể hiện tinh thần chủ động bằng việc ban hành Kế hoạch hành động thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW. Kế hoạch này xác định 20 nhóm nhiệm vụ trọng tâm với 138 nhiệm vụ cụ thể và 30 dự án trọng điểm. Trong đó, có 65 nhiệm vụ mới liên quan đến chuyển đổi số, hình thành hệ thống 110 chỉ tiêu triển khai.

Ông Phạm Xuân Tài, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội.

TS Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam.

Luật sư Nguyễn Hưng Quang, Trưởng Văn phòng Luật sư NH Quang & Cộng sự.

PGS.TS Nguyễn Anh Tuấn, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Hà Nội.

Thành phố cũng bố trí ngân sách để thực hiện các nhiệm vụ về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đây là bước đột phá so với các năm trước đây. Để bảo đảm nguồn lực cho các nhiệm vụ lớn, ngay từ đầu năm Hà Nội đã bố trí 9.090,399 tỷ đồng cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, tương đương khoảng 4% tổng chi ngân sách thành phố.

Bên cạnh đó là sự quan tâm của lãnh đạo thành phố trong việc gắn kết "ba nhà” (trường đại học - viện nghiên cứu và doanh nghiệp) để các kết quả nghiên cứu đi vào cuộc sống, có thể thương mại hóa, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. Lãnh đạo thành phố đã trực tiếp làm việc với doanh nghiệp, các trường đại học, viện nghiên cứu để đóng vai trò vừa dẫn dắt vừa kết nối.

Về hạ tầng khoa học, công nghệ, thành phố quan tâm phát triển các khu công nghệ cao, đặc biệt là Khu công nghệ cao Hòa Lạc, khu công nghiệp sinh học, dự án về khu công nghiệp công nghệ số. Đây là những hạ tầng rất lớn, góp phần định hướng phát triển lâu dài về kinh tế - xã hội cho Thủ đô.

Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) phản ánh rất rõ tinh thần của Nghị quyết số 57-NQ/TW, trong đó, khoa học, công nghệ là tư liệu sản xuất mới; đổi mới sáng tạo là phương thức sản xuất mới và chuyển đổi số là quan hệ sản xuất mới. Đây chính là trụ cột không chỉ đối với phát triển khoa học, công nghệ mà phát triển các ngành công nghiệp cũng như là các hoạt động kinh tế xã hội cho Thủ đô.

Với quy định trong dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi), các giải pháp chính sách phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, thử nghiệm có kiểm soát, phát triển khu công nghệ cao tại thành phố sẽ đẩy mạnh thực hiện đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; xây dựng và thực thi cơ chế, chính sách đột phá, ưu tiên 150 nguồn lực phát triển khoa học công nghệ, tập trung vào những nhóm ngành công nghệ chiến lược.

PGS.TS Nguyễn Anh Tuấn khẳng định, để duy trì tốc độ tăng trưởng trên 10% trong dài hạn, Thủ đô không chỉ dựa vào kinh tế số mà còn cần phát triển các loại tài sản mới và mô hình kinh tế mới dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Trong đó, các lĩnh vực như không gian tầm thấp hay ứng dụng công nghệ vào phát triển công nghiệp văn hóa được xem là hướng đi tiềm năng. Những mô hình này không chỉ giúp đa dạng hóa nền kinh tế mà còn tạo ra giá trị gia tăng cao, phù hợp với định hướng phát triển bền vững.

Nghị quyết số 02-NQ/TW của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới đã đề ra những nhóm giải pháp quan trọng, trong đó xác định các định hướng chiến lược nhằm phát triển văn hóa Thủ đô. Nghị quyết nhấn mạnh việc bảo tồn, tôn tạo, phục dựng và mở rộng các không gian di tích lịch sử, văn hóa tiêu biểu trên địa bàn Hà Nội.

Theo đó, dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) đưa ra những cơ chế, chính sách đặc thù, góp phần bảo tồn di sản, phát huy bản sắc văn hóa Thăng Long – Hà Nội, đồng thời, tạo động lực mới cho sự phát triển văn hóa và kinh tế sáng tạo của Thủ đô trong thời gian tới.

Theo dự thảo Luật, thành phố có chính sách ưu đãi, hỗ trợ phát triển Khu phát triển thương mại và văn hóa, Trung tâm công nghiệp văn hóa, các loại hình thiết chế văn hóa khác để thu hút, phát huy nguồn lực và năng lực sáng tạo của cá nhân, tổ chức trong bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống và hiện đại, đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa của nhân dân; chính sách ưu đãi, hỗ trợ người hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật, nghệ nhân, người thực hành di sản văn hóa phi vật thể, vận động viên, huấn luyện viên.

Hà Nội là địa phương tiên phong trong chuyển đổi số, tạo nền tảng để bứt phá.

Những nội dung này để thể chế hóa các biện pháp bảo đảm quyền hiến định như: “sáng tạo văn học, nghệ thuật và thụ hưởng lợi ích từ các hoạt động đó”, “quyền hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hóa, tham gia vào đời sống văn hóa, sử dụng các cơ sở văn hóa”.

Dự thảo Luật có nội dung, HĐND thành phố quy định chính sách khuyến khích, huy động nguồn lực xã hội hóa, định mức, chế độ chi ngân sách để bảo vệ và phát triển văn hóa, thể thao của Thủ đô; việc hỗ trợ cá nhân, tổ chức cải tạo, bảo vệ khu vực, công trình kiến trúc có giá trị…

Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội Phạm Xuân Tài cho biết, việc phân quyền cho HĐND thành phố sẽ tạo cho Hà Nội tính chủ động, linh hoạt trong quản lý và ban hành chính sách. Bởi, HĐND thành phố được chủ động xây dựng và ban hành chính sách riêng để tạo động lực, thúc đẩy phát triển văn hóa và thể thao, đặc biệt là phát triển công nghiệp văn hóa. Việc này sẽ tăng cường hiệu quả của công tác quản lý nhà nước.

Các chính sách ban hành giúp tăng tính phù hợp với thực tiễn, bởi chính quyền địa phương hiểu rõ tình hình, đặc thù của cơ sở. Khi ban hành chính sách, HĐND thành phố sẽ thấu hiểu được những lợi thế, đặc điểm và cả những hạn chế của việc thực hiện chính sách tại địa phương. Bên cạnh đó, việc phân quyền sẽ giúp giảm được các thủ tục hành chính, giảm thời gian.

Dự thảo Luật cũng quy định về mô hình Khu phát triển thương mại và văn hóa, Trung tâm công nghiệp văn hóa (mô hình mới). Đây là địa điểm, hệ sinh thái cho các ngành, lĩnh vực của công nghiệp văn hóa phát triển. Ông Phạm Xuân Tài kỳ vọng, những mô hình này tiếp tục là thế mạnh để công nghiệp văn hóa của Hà Nội phát triển đột phá thời gian tới.

Trong bối cảnh Hà Nội đang bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu cao hơn về chất lượng đô thị và năng lực cạnh tranh, việc hoàn thiện đồng bộ thể chế và quy hoạch được xác định là nhiệm vụ trọng tâm. Các chuyên gia cho rằng, dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) cho thấy rõ định hướng này, khi đặt quy hoạch vào vị trí trung tâm, đồng thời tạo hành lang pháp lý đủ mạnh để tổ chức không gian phát triển theo tầm nhìn dài hạn.

Luật sư Nguyễn Hưng Quang, Trưởng Văn phòng Luật sư NH Quang & Cộng sự cho biết, liên quan đến dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi), ông chú ý đến một số chỉ tiêu sẽ ảnh hưởng nhiều đến công tác quy hoạch cũng như ảnh hưởng đến đời sống của người dân, phát triển kinh tế. Ví như, tỷ lệ vận tải hành khách công cộng phải đạt tối thiểu 30% hay chất lượng không khí phải đạt tối thiểu từ 80% trong một năm trở lên, hoặc phải đảm bảo tỉ lệ cây xanh là 10m2/người,... Tất cả những chỉ tiêu trên sẽ tác động rất lớn đến đời sống xã hội, qua đó tác động đến tất cả các hoạt động, ngành công nghiệp khác. Ngoài ra, cũng có chỉ tiêu liên quan đến phát triển công nghiệp văn hóa, chiếm ít nhất là 8% GRDP của thành phố.

Theo luật sư, Nghị quyết số 258/2025/QH15 ngày 11-12-2025 đã phân quyền cho Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội một số thẩm quyền như phê duyệt, điều chỉnh quy hoạch chung Thủ đô. Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) kế thừa những ưu điểm về phân quyền của Nghị quyết này và có những điều chỉnh để tạo điều kiện hơn cho việc thực thi.

Dự thảo Luật lần này phân quyền cho hai chủ thể. HĐND thành phố có thẩm quyền: Quy định về nội dung, thành phần hồ sơ, định mức chi phí, trình tự, thủ tục lập, thẩm định, phê duyệt Quy hoạch tổng thể Thủ đô, điều chỉnh Quy hoạch tổng thể Thủ đô; Quy định các nội dung về hoạt động quy hoạch đô thị và nông thôn, kiến trúc. Chủ tịch UBND thành phố có thẩm quyền phê duyệt, điều chỉnh Quy hoạch tổng thể Thủ đô sau khi tham vấn ý kiến Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Bộ Xây dựng, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, bộ, cơ quan ngang bộ có liên quan và được HĐND thành phố thông qua; tổ chức kiểm kê di sản đối với công trình, hạng mục công trình trước khi thực hiện di dời cơ sở sản xuất, trụ sở làm việc, cơ sở hoạt động sự nghiệp...

Ngày 17-3, Tổng Bí thư Tô Lâm ký ban hành Nghị quyết số 02-NQ/TW của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới, trong đó một trong những nhiệm vụ trọng tâm, giải pháp chủ yếu là huy động, khai thác và sử dụng hiệu quả nguồn lực.

Một trong những chính sách lớn được xây dựng trong dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) lần này là chính sách về nguồn lực phát triển Thủ đô.

Về vấn đề này, TS Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam cho biết, để đảm bảo tốc độ tăng trưởng kinh tế hai con số trong một khoảng thời gian dài thì nguồn lực tài chính đóng vai trò rất là quan trọng. Trong bối cảnh hiện nay là chuyển đổi mô hình tăng trưởng của Thủ đô. Chuyển đổi mô hình tăng trưởng là dựa nhiều hơn vào tri thức, khoa học công nghệ, yếu tố, nhân tố tổng hợp và những yếu tố như văn hóa xã hội. Như vậy, nguồn lực sẽ phải huy động từ nhiều nguồn khác nhau.

Sự xuất hiện của hệ thống đường sắt đô thị (metro), đang từng bước định hình lại cách người dân Hà Nội di chuyển, kết nối và trải nghiệm không gian sống.

Để hỗ trợ cho việc hình thành các cơ sở hạ tầng như giao thông, môi trường, chuyển đổi mô hình tăng trưởng bền vững, không chỉ đạt được tốc độ tăng trưởng cao trong ngắn hạn mà phải đặt nền móng cho sự tăng trưởng trong dài hạn. Như vậy, nguồn lực trong dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) đã đề cập đến các cơ chế đặc thù vượt trội; đó là cho phép sử dụng nhiều nguồn lực khác nhau để hỗ trợ chuyển dịch sang mô hình tăng trưởng mới. Đặc biệt, dự thảo Luật quan tâm đến những vấn đề như môi trường, đầu tư vào cơ sở nghiên cứu khoa học, trung tâm đổi mới sáng tạo. Điều đó cho thấy, dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) đã tạo nền móng chuyển dịch sang mô hình tăng trưởng mới.

Theo TS Lê Duy Bình, đây là một yếu tố đặc biệt cần phải chú ý trong việc huy động nguồn lực trong bối cảnh hiện nay. Việc huy động nguồn lực trong dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) đề cập nhiều đến việc sử dụng nguồn lực một cách có hiệu quả, phân bổ nguồn lực đến mục tiêu mang tính chất ưu tiên về kinh tế, xã hội của cả thành phố để giải quyết những điểm nghẽn; ngoài ra còn để tạo dựng, kiến tạo những mô hình tăng trưởng mới. (Còn nữa)

Bài viết: Đỗ Hoa
Thiết kế: Ngọc Minh