Sức sống kịch Lưu Quang Vũ

Cảnh trong vở “Hoa cúc xanh trên đầm lầy”. Ảnh: NHTT.

Mùa kịch Lưu Quang Vũ 2026 lựa chọn hai tác phẩm ở hai sắc thái khác nhau. "Hoa cúc xanh trên đầm lầy", do NSƯT Nguyễn Sĩ Tiến dàn dựng, tiếp tục trở lại với câu chuyện giàu màu sắc giả tưởng về những "phiên bản" con người được tạo ra bằng công nghệ. Từ đó, vở diễn mở ra những suy ngẫm về bản thể, ký ức, tình yêu và hạnh phúc - những giá trị mà trí tuệ nhân tạo hay bất kỳ thành tựu khoa học nào cũng không thể thay thế.

Trong khi đó, "Ông không phải là bố tôi" kể câu chuyện về một người cha từng bỏ rơi vợ con, nhiều năm sau trở về giữa những xung đột của lòng tham, quyền lợi và những đổ vỡ chưa được hàn gắn. Một vở giàu chất thơ và triết luận, một vở gần gũi với đời sống gia đình, nhưng đều gặp nhau ở niềm tin vào khả năng hướng thiện của con người. Theo lịch biểu diễn, "Hoa cúc xanh trên đầm lầy" sẽ sáng đèn vào các tối 2 và 15/8, còn "Ông không phải là bố tôi" được biểu diễn vào các tối 8 và 22/8.

Không nhiều tác giả có được sức sống ấy. Trong khi không ít kịch bản từng gây tiếng vang một thời dần lùi vào ký ức, các vở diễn của Lưu Quang Vũ vẫn liên tục được các nhà hát tìm đến, được các đạo diễn dàn dựng lại và được khán giả đón nhận. Các kịch bản của ông đến nay vẫn là nguồn cảm hứng sáng tạo đầy hấp dẫn với những người làm sân khấu. Điều đáng nói là các đạo diễn không dựng Lưu Quang Vũ như một sự hoài niệm. Mỗi lần trở lại, các kịch bản ấy đều được đọc lại dưới ánh sáng của những vấn đề đương đại. Chính khả năng đối thoại với thời cuộc ấy khiến các tác phẩm của Lưu Quang Vũ luôn mở ra không gian sáng tạo mới cho người dàn dựng.

Sân khấu Việt Nam từng tổ chức Liên hoan các tác phẩm kịch Lưu Quang Vũ, quy tụ nhiều đoàn nghệ thuật trên cả nước cùng tranh tài. Điều đó cho thấy di sản của ông không chỉ thuộc về một nhà hát hay một đơn vị nghệ thuật, mà đã trở thành tài sản chung của sân khấu Việt Nam. Từ Bắc vào Nam, từ những nghệ sĩ gạo cội đến lớp đạo diễn trẻ, nhiều người vẫn tìm thấy trong các kịch bản của ông những khoảng không đủ rộng để tiếp tục sáng tạo.

Trong bối cảnh sân khấu đang thiếu trầm trọng những kịch bản mới thực sự xuất sắc, sự trở về với kho tàng nghệ thuật của Lưu Quang Vũ cũng là một lựa chọn dễ hiểu. Không phải vì sân khấu ngại tìm cái mới, mà bởi những vở diễn ấy vẫn còn nguyên khả năng đối thoại với cuộc sống hôm nay. Chúng giúp nhiều nhà hát níu chân khán giả, giữ sân khấu sáng đèn suốt nhiều năm qua.

Có người cho rằng thành công ấy đến từ tính thời sự trong các vở diễn. Điều đó đúng, nhưng chưa đủ. Nếu chỉ phản ánh hiện thực của những năm 1980, kịch Lưu Quang Vũ khó có thể chạm tới công chúng hôm nay. Điều khiến các tác phẩm vượt qua giới hạn của thời gian chính là những câu hỏi ông đặt ra về con người. Con người phải sống như thế nào? Phải lựa chọn giữa lợi ích cá nhân và trách nhiệm cộng đồng ra sao? Làm thế nào để giữ được phẩm giá, niềm tin và sự tử tế trước những cám dỗ của cuộc đời? Đó là những câu hỏi mà mỗi thế hệ đều phải tự tìm lời đáp.

PGS.TS Phạm Xuân Thạch (Đại học Quốc gia Hà Nội) từng nhận định rằng trong Lưu Quang Vũ có một "nhà tư tưởng". Những vở kịch hay nhất của Lưu Quang Vũ luôn hướng đến những vấn đề lớn của con người, từ việc tìm kiếm niềm tin, điều hòa giữa nhu cầu đời thường với lý tưởng sống cho đến khát vọng hướng thiện. Chính chiều sâu tư tưởng ấy khiến các tác phẩm của ông không cũ đi theo năm tháng, bởi con người hôm nay vẫn tiếp tục đối diện với những lựa chọn và trăn trở không khác mấy so với bốn mươi năm trước.

Có lẽ vì thế mà khán giả đến với Mùa kịch Lưu Quang Vũ cũng rất đặc biệt. Người lớn tuổi tìm lại một phần ký ức của đời sống sân khấu, đồng thời chiêm nghiệm thêm về những triết lý cuộc đời sau bao năm trải nghiệm. Người trẻ lại tìm thấy ở những tác phẩm ấy một cánh cửa để hiểu hơn về những điều cha mẹ, ông bà mình từng trải qua, từ đó soi chiếu vào chính mình giữa một xã hội đang đổi thay rất nhanh.

Có câu nói rằng, những giá trị đích thực giống như những dòng sông, càng sâu càng chảy êm đềm. Kịch Lưu Quang Vũ có lẽ cũng như vậy. Tấm màn nhung của Mùa kịch Lưu Quang Vũ 2026 rồi sẽ khép lại. Nhưng những câu hỏi về lẽ sống, về hạnh phúc và về phẩm giá con người mà ông gửi gắm trong từng lớp kịch vẫn còn ở lại với người xem. Có lẽ đó mới là sức sống bền bỉ nhất của một tác phẩm nghệ thuật: không chỉ giữ sân khấu sáng đèn, mà còn giữ được những cuộc đối thoại với nhiều thế hệ khán giả.