Tái thiết hệ sinh thái doanh nghiệp để ĐBSCL bứt phá tăng trưởng bền vững

Nhìn thẳng thực chất nền kinh tế vùng

Theo PGS.TS Hồ Sỹ Hùng, Chủ tịch VCCI, việc đánh giá thực chất kinh tế ĐBSCL không nhằm tìm kiếm những hạn chế để phê phán mà để nhận diện đúng những điểm nghẽn đang kìm hãm sự phát triển của vùng.

Từ lâu, ĐBSCL phát triển kinh tế dựa vào tài nguyên thiên nhiên ưu đãi. Ảnh: Lê Sơn

Ông cho rằng nhiều năm qua, ĐBSCL vẫn tăng trưởng dựa chủ yếu vào tài nguyên thiên nhiên, lao động giá rẻ và xuất khẩu nguyên liệu thô hoặc sơ chế. Mô hình này từng tạo nên thành công nhưng nay đã dần chạm ngưỡng giới hạn khi thế giới bước vào thời kỳ kinh tế xanh, kinh tế số và các tiêu chuẩn thương mại ngày càng khắt khe.

Báo cáo AMDER 2025 cho thấy GRDP toàn vùng năm 2025 tăng khoảng 7,24%, đóng góp 8,39% vào tăng trưởng chung của cả nước và chiếm 12,2% GDP quốc gia. Xuất khẩu tiếp tục là điểm sáng khi thặng dư thương mại đạt gần 11,8 tỉ USD, đóng góp khoảng một nửa mức xuất siêu của Việt Nam.

Tuy nhiên, phía sau những con số tích cực là hàng loạt chỉ báo đáng lo ngại. Năng suất lao động toàn vùng chỉ khoảng 133 triệu đồng/người/năm, thuộc nhóm thấp nhất cả nước. Tỷ lệ lao động qua đào tạo chỉ đạt 16,3%, thấp hơn đáng kể so với vùng Đông Nam Bộ. Sau khi Long An không còn thuộc vùng ĐBSCL, quy mô công nghiệp, năng lực thu hút đầu tư và vai trò cực tăng trưởng càng bộc lộ những hạn chế.

Một doanh nghiệp nhỏ ở ĐBSCL giới thiệu hàng hóa với du khách. Ảnh: Văn Kim Khanh

Đặc biệt, từ năm 2023, ĐBSCL trở thành vùng có mật độ doanh nghiệp thấp nhất cả nước. Nếu năm 2000 khu vực này từng chiếm khoảng 22% số doanh nghiệp Việt Nam thì đến năm 2024 chỉ còn khoảng 7%.

Doanh nghiệp phải trở thành trung tâm của mô hình tăng trưởng mới

Theo Chủ tịch VCCI, điểm đột phá của ĐBSCL trong giai đoạn tới sẽ không nằm ở việc sản xuất thêm nhiều lúa, nhiều cá hay nhiều trái cây hơn. Điều quan trọng là phải hình thành được một hệ sinh thái doanh nghiệp nông nghiệp - chế biến - logistics - tài chính - công nghệ có khả năng cạnh tranh trên thị trường toàn cầu.

Báo cáo chỉ ra rằng doanh nghiệp tư nhân nội địa hiện là lực lượng trung tâm nhưng đang mắc kẹt trong hiện tượng “missing middle”, tức thiếu vắng tầng doanh nghiệp quy mô vừa. Doanh nghiệp siêu nhỏ chiếm gần 88%, trong khi doanh nghiệp vừa và lớn chỉ chiếm tỷ lệ rất thấp.

Đây là nguyên nhân khiến các chuỗi giá trị nông sản của ĐBSCL thiếu những doanh nghiệp đầu tàu có khả năng dẫn dắt, đầu tư nghiên cứu thị trường, ứng dụng công nghệ và xây dựng thương hiệu quốc tế.

Theo các chuyên gia, thay vì chỉ tập trung tăng số lượng doanh nghiệp đăng ký mới, các địa phương cần xây dựng chính sách giúp doanh nghiệp chuyển đổi quy mô, nâng cao năng lực quản trị và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

ĐBSCL cần nhiều doanh nghiệp tầm cỡ và công nghệ cao. Ảnh:T.L

Thu hút FDI chất lượng cao thay vì chạy theo số lượng

Một điểm nghẽn khác được AMDER 2025 chỉ rõ là khả năng thu hút đầu tư nước ngoài còn rất hạn chế.

Năm 2025, toàn vùng chỉ thu hút chưa tới 1 tỉ USD vốn FDI, tương đương khoảng 2,45% tổng vốn đăng ký của cả nước. Đến năm 2024, toàn ĐBSCL chỉ có 374 doanh nghiệp FDI đang hoạt động, thấp nhất trong các vùng kinh tế.

Theo TS Vũ Thành Tự Anh, ĐBSCL đang đứng trước cơ hội lớn khi Việt Nam ngày càng hội nhập sâu rộng và dòng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu tiếp tục diễn ra mạnh mẽ.

Tuy nhiên, để tận dụng cơ hội này, các địa phương phải chủ động cải thiện môi trường đầu tư, nâng cao chất lượng hạ tầng, phát triển nguồn nhân lực và xây dựng các trung tâm logistics hiện đại. Quan trọng hơn, việc thu hút FDI cần hướng đến các dự án có công nghệ cao, thân thiện với môi trường và tạo được liên kết với doanh nghiệp trong nước.

Từ vùng nguyên liệu đến nền kinh tế giá trị cao

Trong bối cảnh ĐBSCL thiếu một trung tâm kinh tế đủ sức dẫn dắt, vai trò của TP. Cần Thơ được kỳ vọng ngày càng lớn.

Ông Trương Cảnh Tuyên, Chủ tịch UBND TP. Cần Thơ, cho rằng thành phố đang tập trung phát triển hạ tầng giao thông, logistics, chuyển đổi số, khoa học công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao nhằm từng bước trở thành trung tâm động lực của vùng.

Theo ông, hệ thống cao tốc đang được đầu tư đồng bộ sẽ mở ra không gian phát triển mới cho ĐBSCL. Tuy nhiên, hạ tầng giao thông chỉ phát huy hiệu quả khi được kết nối với các trung tâm logistics, cảng biển, kho lạnh, hệ thống kiểm định chất lượng và các chuỗi doanh nghiệp đủ năng lực tổ chức sản xuất.

Cần Thơ cũng xác định mục tiêu xây dựng môi trường đầu tư thuận lợi, hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, ứng dụng công nghệ và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị nông nghiệp hiện đại.

Thông điệp lớn nhất từ Báo cáo AMDER 2025 là ĐBSCL đang đứng trước một lựa chọn mang tính bước ngoặt: hoặc tiếp tục phát triển theo mô hình cũ dựa vào tài nguyên và sản lượng, hoặc chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa trên doanh nghiệp, công nghệ, đổi mới sáng tạo và giá trị gia tăng.

Cũng theo TS Vũ Thành Tự Anh, tương lai của ĐBSCL sẽ không được quyết định bởi diện tích canh tác hay sản lượng nông sản mà bởi sức mạnh của cộng đồng doanh nghiệp. Khi doanh nghiệp đủ lớn, đủ năng lực liên kết và đổi mới sáng tạo, những lợi thế tự nhiên của vùng mới thực sự được chuyển hóa thành động lực phát triển.

Nếu thực hiện thành công quá trình tái thiết hệ sinh thái doanh nghiệp, ĐBSCL không chỉ giữ vai trò vựa nông sản của cả nước mà còn có thể trở thành một nền kinh tế nông nghiệp hiện đại, xanh, thích ứng với biến đổi khí hậu và là cực tăng trưởng mới của Việt Nam trong thập niên tới.