Tăng cường quản lý, tăng mạnh mức xử phạt trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử

Nghị định số 71/2026/NĐ-CP do Chính phủ vừa ban hành quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử có hiệu lực từ ngày 01/05, thay thế Nghị định số 107/2013/NĐ-CP và bãi bỏ một phần quy định tại Nghị định số 126/2021/NĐ-CP.

Việc ban hành nghị định nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý, tạo cơ sở răn đe và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm trong hoạt động ứng dụng bức xạ và hạt nhân. Đồng thời, góp phần xử lý kịp thời các vi phạm theo tính chất, mức độ, khắc phục vướng mắc thực tiễn, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, bảo đảm an toàn bức xạ và an ninh hạt nhân phục vụ mục đích phát triển vì hòa bình.

Ảnh minh họa

Điểm nổi bật của nghị định này là đã phân định rõ ranh giới giữa vi phạm hành chính và hình sự. Những hành vi có dấu hiệu cấu thành tội phạm sẽ bị chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra để xử lý hình sự, thay vì chỉ dừng ở xử phạt hành chính như trước đây. Các hành vi như thăm dò khoáng sản phóng xạ không phép, nhập khẩu chất thải phóng xạ, vi phạm quy trình xả thải hoặc để xảy ra sự cố bức xạ nếu có dấu hiệu tội phạm sẽ bị chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra để xử lý hình sự.

Đặc biệt, với hành vi sử dụng, vận chuyển hoặc lưu giữ nguồn phóng xạ không có giấy phép hoặc giấy phép hết hạn, cơ quan chức năng không xử phạt hành chính ngay mà chuyển hồ sơ sang cơ quan Công an. Chỉ khi chưa đủ yếu tố cấu thành tội phạm mới áp dụng xử phạt hành chính.

Cùng với đó, nhiều nhóm hành vi vi phạm mới cũng được bổ sung như liên quan đến an ninh nguồn phóng xạ, vật liệu hạt nhân, hoạt động của nhà máy điện hạt nhân theo toàn bộ vòng đời, lò phản ứng nghiên cứu, quản lý dữ liệu và chuyển đổi số trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử. Quy định này nhằm tránh khoảng trống pháp lý và thích ứng với yêu cầu quản lý hiện đại.

Nghị định 71 điều chỉnh tăng mức tiền phạt từ 1,5-2,5 lần đối với phần lớn hành vi vi phạm. Mức phạt được thiết kế theo hướng phân hóa dựa trên số lượng thiết bị bức xạ và mức độ nguy hiểm của nguồn phóng xạ, bảo đảm phù hợp thực tế.

Đáng chú ý, mức phạt cao nhất lên tới 2 tỷ đồng được áp dụng với một số vi phạm đặc biệt nghiêm trọng trong vận hành và an toàn nhà máy điện hạt nhân. Cụ thể, hành vi không thực hiện các biện pháp ngăn ngừa theo quy định để xảy ra sự cố tại nhà máy điện hạt nhân, nếu chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, có thể bị phạt từ 1-2 tỷ đồng.

Mức phạt trên cũng áp dụng đối với các hành vi như vận hành thử tổ máy hoặc vận hành nhà máy điện hạt nhân khi không có giấy phép, giấy phép hết hạn; hay tháo dỡ nhà máy khi chưa được cấp phép. Đây được xem là mức chế tài mạnh, phản ánh yêu cầu kiểm soát nghiêm ngặt đối với lĩnh vực có rủi ro cao.

Nghị định cũng sửa đổi, bổ sung thẩm quyền xử phạt và lập biên bản vi phạm hành chính, xác định rõ trách nhiệm giữa các cơ quan như Ủy ban nhân dân các cấp, cơ quan quản lý an toàn bức xạ và lực lượng liên quan, bảo đảm thống nhất trong thực thi.

Bên cạnh hình thức cảnh cáo và phạt tiền, nghị định này còn quy định thêm nhiều hình thức xử phạt bổ sung như tước quyền sử dụng giấy phép, đình chỉ hoạt động có thời hạn, tịch thu tang vật, trục xuất cá nhân nước ngoài. Đồng thời, bổ sung các biện pháp khắc phục hậu quả như buộc thực hiện biện pháp bảo đảm an toàn, kiểm định thiết bị, thu hồi kết quả dịch vụ, sửa chữa hoặc thay thế các cấu trúc không bảo đảm an toàn.

Việc ban hành Nghị định 71 diễn ra trong bối cảnh Việt Nam đang từng bước chuẩn bị cho chương trình điện hạt nhân. Sau khi Quốc hội thông qua chủ trương tái khởi động dự án điện hạt nhân Ninh Thuận, Chính phủ đang đẩy mạnh hoàn thiện thể chế, kiện toàn bộ máy quản lý và chuẩn bị các điều kiện cần thiết để triển khai chương trình này.

Trong bối cảnh đó, nghị định không chỉ là cơ sở pháp lý xử phạt mà còn là “hàng rào kỹ thuật” quan trọng nhằm bảo đảm an toàn, an ninh trong toàn bộ chuỗi hoạt động năng lượng nguyên tử. Đồng thời, đặt ra yêu cầu tuân thủ ngày càng cao đối với các tổ chức, cá nhân, từ khâu cấp phép, vận hành đến quản lý rủi ro.

Với những thay đổi mạnh mẽ về chế tài và phạm vi điều chỉnh, Nghị định 71 được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, xây dựng văn hóa an toàn trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử và tạo nền tảng cho phát triển bền vững trong giai đoạn tới.

Ninh An