Thao thức chợ đêm Tràng Xá

Mèn mén được giới thiệu tới người dân và du khách.

Chợ đêm văn hóa Tràng Xá không được tạo dựng bằng sân khấu cầu kỳ hay những không gian trưng bày quy mô, điều làm nên sức hấp dẫn của phiên chợ chính là những giá trị văn hóa được mang đến chợ từ đời sống hằng ngày của người dân.

Theo dòng người đến chợ, chúng tôi háo hức sà vào các quầy hàng. Ở một góc chợ, chị Đào Thị Phương Anh, xóm Chòi Hồng đang sắp xếp những sản vật do gia đình làm ra. Đó là những quả roi được trồng trong vườn nhà, cùng mèn mén, óc đậu (tậu chua) - những món ăn quen thuộc trong đời sống của gia đình chị. Mang sản vật đến chợ không chỉ đơn thuần là để bán, mà còn để giới thiệu với người dân và du khách những sản phẩm gắn với cuộc sống, tập quán và văn hóa của đồng bào Mông.

Nhanh tay xếp những quả roi tươi, chị Phương Anh khoe: “Hôm nay, tôi cùng mẹ mang roi xuống chợ bán. Trước đây, gia đình tôi thường bán lẻ ở các khu vực lân cận, từ khi có chợ đêm, chúng tôi mang xuống đây bán nên lượng hàng bán được cũng nhiều hơn. Ngoài roi, tôi còn mang mèn mén, tậu chua giới thiệu đến khách đi chợ.”

Từ gian hàng nhỏ, những sản vật quen thuộc của đồng bào Mông được đưa đến gần hơn với cộng đồng. Mỗi món ăn không chỉ mang giá trị ẩm thực mà còn chứa đựng câu chuyện về cuộc sống, lao động và tập quán sinh hoạt của người Mông. Ví như mèn mén, món ăn làm từ ngô, loại cây gắn bó với đời sống của đồng bào Mông ở khu vực vùng cao, miền núi. Từ hạt ngô bình dị, qua bàn tay chế biến của người dân, món ăn trở thành một phần ký ức và bản sắc ẩm thực được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Nếu những gian hàng sản vật tạo nên sắc màu riêng cho phiên chợ thì không gian ẩm thực lại là nơi níu chân du khách. Giữa chợ, nồi thắng cố nghi ngút khói và hương vị đặc trưng của món ăn truyền thống khiến du khách không thể bỏ qua. Những bát thắng cố nóng hổi được thưởng thức ngay tại chợ, trong tiếng trò chuyện, tiếng cười nói của người dân và du khách tạo nên khung cảnh đầy lôi cuốn.

Các thành viên Câu lạc bộ "Gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc Mông" trình diễn trang phục truyền thống.

Với đồng bào Mông, ẩm thực không đơn thuần là chuyện ăn uống. Nhiều món ăn gắn với những dịp gặp gỡ, sinh hoạt cộng đồng và những sự kiện quan trọng trong đời sống. Bởi vậy, khi thắng cố, mèn mén hay những món ăn truyền thống xuất hiện tại chợ đêm, đó cũng là cách một phần đời sống văn hóa của người Mông được tái hiện trong không gian cộng đồng khi ánh mặt trời đã tắt. Điều đáng quý là những giá trị ấy không được đặt trong một không gian bảo tồn tách biệt mà tiếp tục được sử dụng, thưởng thức và  chia sẻ trong đời sống.

Không chỉ có ẩm thực, không gian chợ đêm Tràng Xá còn rộn ràng bởi những tiết mục văn nghệ mang đậm bản sắc văn hóa người Mông. Tiếng khèn vang lên từng giai điệu quen thuộc ở một góc chợ khiến những người đang mua, bán cũng dừng lại lắng nghe. Không cần sân khấu lớn, tiếng khèn vẫn có thể tìm được không gian của mình. Với người Mông, tiếng khèn gắn với đời sống tinh thần, với những cuộc gặp gỡ, những sinh hoạt cộng đồng và là một phương thức thể hiện tình cảm, tâm tư của con người.

Đêm nay xuống chợ, nghệ nhân Lý Văn Dùng, xóm Chòi Hồng đem theo một chiếc Khèn. Ông cầm khèn thổi một khúc rồi dừng lại, bảo: Tôi mang tiếng khèn xuống chợ đêm để giao lưu cùng mọi người đi chợ, chỉ mong tiếng khèn không bị mai một.

Tạm rời tiếng khèn dìu dặt, chúng tôi hòa vào những điệu múa, tiết mục hát và phần trình diễn trang phục truyền thống của đồng bào Mông. Giữa ánh đèn của phiên chợ, những bộ trang phục với màu sắc nổi bật do các thành viên Câu lạc bộ Giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Mông trình diễn trở thành điểm nhấn thu hút sự chú ý của du khách.

Nghệ nhân Lý Văn Dùng trình diễn thổi và múa khèn.

Được mắt thấy, tay sờ hoa văn trên mỗi bộ trang phục chúng tôi mới cảm nhận rõ sự cần mẫn, khéo léo và vốn tri thức được trao truyền trong cộng đồng dân tộc Mông. Thấy chúng tôi mải miết ngắm từng đường thêu, Ông Lý Văn Kinh, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Mông bảo: Chúng tôi rất vui mừng được xuống đây tham gia giao lưu trong chương trình văn hóa, văn nghệ tại chợ đêm. Đây là một dịp rất ý nghĩa, tạo điều kiện để bà con có cơ hội giới thiệu những nét đẹp văn hóa truyền thống của dân tộc mình. Thông qua những hoạt động giao lưu như thế này, chúng tôi mong muốn góp phần gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống, đồng thời truyền cảm hứng cho thế hệ con cháu tiếp tục trân trọng, gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa tốt đẹp của dân tộc Mông.

Có lẽ không riêng chúng tôi mà nhiều người có mặt tại chợ đều chung cảm nhận giá trị của Chợ đêm Tràng Xá là cách văn hóa được đặt trong chính đời sống của cộng đồng. Ở đây, văn hóa không đứng ngoài đời sống để người ta chỉ đến xem, người dân vừa là chủ thể văn hóa, vừa là người thực hành và giới thiệu văn hóa.

Giữa không gian đặc biệt của chợ, chúng tôi gặp ông Vũ Văn Lệnh, Phó Chủ tịch UBND xã Tràng Xá. Không đợi chúng tôi đưa ra câu hỏi, ông bảo ngay: “Thông qua Chợ đêm văn hóa, chúng tôi tiếp tục phát huy bản sắc văn hóa của các dân tộc trên địa bàn, trong đó có văn hóa dân tộc Mông. Qua đó, góp phần gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa Việt Nam nói chung, bản sắc văn hóa của các dân tộc tại địa phương nói riêng.”

Đêm về khuya, nhưng chợ vẫn còn thao thức, người đến chợ hình như cũng chẳng muốn về. Nhưng cuộc vui nào cũng đến hồi kết thúc, chia tay Chợ đêm Tràng Xá chúng tôi không quên để lại lời hò hẹn: tháng sau lại về thức với chợ đêm.