Tháp dinh dưỡng cho trẻ em: 'Kim chỉ nam' giúp cha mẹ xây dựng bữa ăn cân bằng cho con

Trong chăm sóc sức khỏe trẻ em, dinh dưỡng hợp lý không chỉ giúp trẻ tăng cân, cao lớn mà còn là nền tảng phòng bệnh từ sớm. Một chế độ ăn cân đối giúp trẻ phát triển thể chất, trí tuệ, tăng sức đề kháng, phòng suy dinh dưỡng, thiếu vi chất, thừa cân béo phì và nhiều bệnh mạn tính sau này. Đây cũng chính là tinh thần quan trọng của Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 09/9/2025 của Bộ Chính trị về tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân: chuyển mạnh từ tư duy tập trung khám chữa bệnh sang chủ động phòng bệnh, chăm sóc sức khỏe toàn diện, liên tục theo vòng đời. Nghị quyết cũng nhấn mạnh dinh dưỡng, an toàn thực phẩm và rèn luyện nâng cao sức khỏe còn chưa được chú trọng đúng mức, đồng thời đề cao lối sống lành mạnh và văn hóa sức khỏe trong nhân dân.

Theo Viện Dinh dưỡng, tháp dinh dưỡng hợp lý cho trẻ em là mô hình hướng dẫn số lượng và loại thực phẩm cần tiêu thụ trong một ngày; tháp gồm các tầng thực phẩm có thể thay đổi trong cùng nhóm và phần hướng dẫn số "đơn vị ăn" tương ứng với từng nhóm thực phẩm. Điều này cho thấy tháp dinh dưỡng hiện nay không chỉ là một hình vẽ minh họa chung chung, mà là công cụ giúp chuyển khuyến nghị dinh dưỡng thành bữa ăn cụ thể, gần gũi với gia đình.

Trong chăm sóc sức khỏe trẻ em, dinh dưỡng hợp lý không chỉ giúp trẻ tăng cân, cao lớn mà còn là nền tảng phòng bệnh từ sớm.

Tháp dinh dưỡng dành cho trẻ em hiện nay có gì mới?

Điểm mới quan trọng nhất là tháp dinh dưỡng hiện nay không còn được hiểu đơn thuần là "ăn nhiều cơm, thêm ít thịt, rau và sữa". Cách tiếp cận mới nhấn mạnh chất lượng khẩu phần, sự đa dạng thực phẩm, giảm đường – muối – chất béo không lành mạnh, đồng thời gắn dinh dưỡng với vận động, giấc ngủ và phòng chống thừa cân béo phì.

Trước đây, nhiều gia đình quan tâm chủ yếu đến việc trẻ có tăng cân hay không. Nếu trẻ thấp còi, nhẹ cân thì cố gắng cho ăn nhiều hơn; nếu trẻ bụ bẫm thì cho rằng trẻ khỏe. Hiện nay, quan điểm dinh dưỡng đã thay đổi. Một trẻ có cân nặng bình thường vẫn có thể thiếu vi chất nếu khẩu phần nghèo rau quả, ít thực phẩm giàu sắt, kẽm, canxi, vitamin A, vitamin D. Ngược lại, một trẻ thừa cân vẫn có thể thiếu chất nếu ăn nhiều thực phẩm siêu chế biến, đồ ngọt, nước uống có đường nhưng lại thiếu đạm chất lượng tốt, rau xanh, trái cây và sữa phù hợp.

Tháp dinh dưỡng cho trẻ từ 3-5 tuổi. Nguồn: Viện Dinh dưỡng

UNICEF hiện nhấn mạnh "gánh nặng ba mặt" của suy dinh dưỡng, gồm suy dinh dưỡng thiếu hụt, thiếu vi chất dinh dưỡng và thừa cân béo phì; đây cũng là vấn đề Việt Nam đang phải đối mặt trong chăm sóc dinh dưỡng trẻ em. Vì vậy, tháp dinh dưỡng hiện nay không chỉ nhằm "chống đói" hay "giúp trẻ tăng cân", mà còn hướng đến một khẩu phần giúp trẻ phát triển cân đối, phòng thiếu vi chất, kiểm soát nguy cơ thừa cân và hình thành thói quen ăn uống lành mạnh từ nhỏ.

Điểm mới thứ hai là tháp dinh dưỡng được cụ thể hóa theo nhóm tuổi. Trẻ 3–5 tuổi, trẻ 6–11 tuổi và trẻ vị thành niên có nhu cầu năng lượng, đạm, canxi, sắt và các vi chất khác nhau. Ví dụ, trẻ mầm non cần khẩu phần vừa đủ, mềm, dễ ăn, chia thành nhiều bữa; trẻ tiểu học cần năng lượng cho học tập và vận động; trẻ dậy thì cần chú ý tăng trưởng chiều cao, khối cơ, mật độ xương và nhu cầu sắt, đặc biệt ở trẻ gái. Do đó, phụ huynh không nên dùng cùng một "công thức ăn uống" cho mọi đứa trẻ trong gia đình.

Dinh dưỡng đầy đủ theo lứa tuổi giúp trẻ phát triển toàn diện về thể chất và tinh thần.

Điểm mới thứ ba là khái niệm "đơn vị ăn" được nhấn mạnh. Thay vì nói chung chung "ăn nhiều rau", "ăn ít dầu mỡ", "uống đủ sữa", tháp dinh dưỡng hướng dẫn lượng thực phẩm theo đơn vị quy đổi. Ví dụ, một đơn vị sữa có thể tương ứng với một lượng sữa hoặc sữa chua nhất định; một đơn vị rau, quả, chất đạm hoặc ngũ cốc cũng có thể được quy đổi để phụ huynh dễ áp dụng. Cách làm này giúp bữa ăn thực tế hơn, tránh tình trạng hiểu sai rằng chỉ cần có mặt đủ nhóm thực phẩm là đã đạt yêu cầu.

Điểm mới thứ tư là tháp dinh dưỡng hiện nay coi trọng tính đa dạng trong từng nhóm thực phẩm. Ở nhóm chất bột đường, không nhất thiết chỉ là cơm trắng mà có thể thay đổi bằng bún, phở, mì, khoai, ngô, yến mạch hoặc các loại ngũ cốc phù hợp. Ở nhóm chất đạm, không chỉ có thịt lợn, thịt bò mà nên luân phiên cá, trứng, tôm, cua, đậu phụ, đậu đỗ. Ở nhóm rau quả, cần đa dạng màu sắc để tăng khả năng cung cấp vitamin, khoáng chất và chất xơ. FAO khi giới thiệu hướng dẫn dinh dưỡng dựa vào thực phẩm của Việt Nam cũng nhấn mạnh ăn đa dạng bốn nhóm thực phẩm, ăn rau quả hằng ngày, cân đối nguồn đạm động vật và thực vật, dùng muối i-ốt và hạn chế ăn mặn.

Điểm mới thứ năm là cách nuôi ăn trẻ được đặt ngang hàng với việc chọn thực phẩm. WHO khuyến nghị thực hành cho trẻ ăn đáp ứng: cho ăn chậm rãi, kiên nhẫn, khuyến khích nhưng không ép buộc, trò chuyện và giao tiếp bằng mắt với trẻ trong bữa ăn. Điều này rất quan trọng, vì cùng một khẩu phần nhưng nếu trẻ bị ép ăn, bị dọa nạt, bị dụ bằng điện thoại hoặc đồ ngọt, bữa ăn có thể trở thành trải nghiệm tiêu cực, lâu dài làm rối loạn hành vi ăn uống.

Tháp dinh dưỡng cho trẻ tử 6-11 tuổi. Nguồn: Viện Dinh dưỡng

Tháp dinh dưỡng dành cho trẻ em được xây dựng dựa trên những nguyên tắc nào?

Tháp dinh dưỡng được xây dựng trước hết trên nguyên tắc đáp ứng nhu cầu năng lượng theo tuổi, giới, mức độ hoạt động và giai đoạn phát triển. Trẻ càng lớn, vận động càng nhiều thì nhu cầu năng lượng càng tăng. Tuy nhiên, năng lượng không phải là tất cả. Một khẩu phần nhiều năng lượng nhưng chủ yếu từ bánh kẹo, nước ngọt, thức ăn chiên rán sẽ không được xem là khẩu phần tốt. Năng lượng cần đến từ các nhóm thực phẩm có giá trị dinh dưỡng: ngũ cốc, khoai củ, thực phẩm giàu đạm, sữa và chế phẩm sữa, rau xanh, trái cây, dầu mỡ phù hợp.

Nguyên tắc thứ hai là cân đối giữa các chất sinh năng lượng: chất bột đường, chất đạm và chất béo. Chất bột đường là nguồn năng lượng chính cho trẻ học tập, vận động và phát triển. Tuy nhiên, nên ưu tiên tinh bột từ bữa ăn truyền thống và ngũ cốc ít tinh chế hơn là đường tự do từ nước ngọt, bánh kẹo. Chất đạm giúp xây dựng cơ, máu, men tiêu hóa, miễn dịch và các mô đang phát triển. Chất béo cần thiết cho não bộ, hấp thu vitamin tan trong dầu và cung cấp năng lượng đậm đặc, nhưng không nên lạm dụng thức ăn chiên rán, mỡ động vật, đồ ăn nhanh.

Nguyên tắc thứ ba là đảm bảo đủ vitamin và khoáng chất thông qua thực phẩm đa dạng. Trẻ em cần sắt để tạo máu và phát triển nhận thức; kẽm cho miễn dịch và tăng trưởng; canxi, vitamin D cho xương; vitamin A cho thị giác và miễn dịch; i-ốt cho tuyến giáp và phát triển trí tuệ. Vì vậy, tháp dinh dưỡng luôn có vị trí quan trọng cho rau quả, sữa, thực phẩm giàu đạm động vật, đậu đỗ và dầu mỡ phù hợp. WHO trong hướng dẫn ăn bổ sung cho trẻ 6–23 tháng cũng nhấn mạnh trẻ cần khẩu phần đa dạng; thực phẩm nguồn gốc động vật như thịt, cá hoặc trứng nên được dùng hằng ngày, trái cây và rau nên có hằng ngày.

Tháp dinh dưỡng cho trẻ từ 12-14 tuổi. Nguồn: Viện Dinh dưỡng

Nguyên tắc thứ tư là ưu tiên thực phẩm tự nhiên, hạn chế thực phẩm nhiều đường, nhiều muối, nhiều chất béo xấu. Trong tháp dinh dưỡng, đường và muối thường nằm ở đỉnh tháp, nghĩa là cần sử dụng ít nhất. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh trẻ ngày càng tiếp xúc nhiều với trà sữa, nước ngọt, bánh kẹo, xúc xích, bim bim, mì ăn liền, gà rán, khoai tây chiên. Những thực phẩm này không nhất thiết phải cấm tuyệt đối trong mọi hoàn cảnh, nhưng không nên trở thành món ăn thường xuyên hoặc phần thưởng để dỗ trẻ.

Nguyên tắc thứ năm là phù hợp văn hóa bữa ăn và điều kiện gia đình. Một tháp dinh dưỡng tốt không bắt buộc gia đình phải mua thực phẩm đắt tiền. Trẻ vẫn có thể ăn đủ chất với các thực phẩm quen thuộc như cơm, trứng, cá nhỏ, tôm, cua, thịt, đậu phụ, lạc vừng, rau xanh, bí đỏ, rau ngót, rau muống, chuối, đu đủ, sữa hoặc sữa chua phù hợp. Điều quan trọng là biết phối hợp các nhóm thực phẩm và thay đổi thường xuyên.

Nguyên tắc thứ sáu là theo dõi tăng trưởng để điều chỉnh khẩu phần. Tháp dinh dưỡng là hướng dẫn chung, nhưng mỗi trẻ có tốc độ tăng trưởng, khả năng ăn uống, bệnh lý và mức vận động khác nhau. Bộ Y tế Việt Nam đã ban hành hướng dẫn chuyên môn về đánh giá tình trạng dinh dưỡng trẻ em bằng các chỉ số nhân trắc cơ bản tại cộng đồng, nhấn mạnh việc chuẩn hóa theo dõi cân nặng, chiều cao để đánh giá tình trạng dinh dưỡng trẻ. Nếu trẻ chậm tăng cân, sụt cân, thấp còi, thừa cân hoặc béo phì, phụ huynh cần đưa trẻ đi khám tư vấn dinh dưỡng để được điều chỉnh cụ thể.

Phụ huynh cần hiểu và áp dụng tháp dinh dưỡng ra sao trong bữa ăn hằng ngày?

Trước hết, phụ huynh cần hiểu rằng tháp dinh dưỡng không phải là một bảng thực đơn cứng nhắc. Tháp không yêu cầu ngày nào cũng phải ăn đúng một món, đúng một kiểu. Tháp là "bản đồ" giúp gia đình biết nhóm nào cần ăn đủ, nhóm nào cần ăn vừa phải và nhóm nào cần hạn chế. Khi nhìn vào tháp, càng ở tầng thấp thì nhóm thực phẩm càng cần xuất hiện thường xuyên hơn trong khẩu phần; càng lên cao thì càng cần dùng ít hơn.

Trong bữa ăn hằng ngày, phụ huynh có thể áp dụng theo nguyên tắc "đủ nhóm trong ngày, cân đối trong tuần". Không nhất thiết mỗi bữa phải có quá nhiều món, nhưng trong ngày nên có đủ nhóm bột đường, đạm, rau quả, chất béo tốt và sữa hoặc chế phẩm sữa phù hợp với lứa tuổi. Ví dụ, bữa sáng có thể là phở bò kèm rau thơm và một phần trái cây; bữa trưa có cơm, cá kho, canh rau, đậu phụ; bữa phụ là sữa chua hoặc sữa; bữa tối có cơm, trứng, rau xào ít dầu và trái cây. Với trẻ nhỏ, bữa phụ lành mạnh có vai trò quan trọng vì dạ dày trẻ còn nhỏ, khó ăn đủ trong ba bữa chính.

Một cách đơn giản là phụ huynh hãy nhìn vào "đĩa ăn" của trẻ. Trong bữa chính, nên có một phần tinh bột vừa đủ, một phần thực phẩm giàu đạm, một phần rau và một lượng dầu mỡ phù hợp trong chế biến. Sau bữa hoặc bữa phụ có thể bổ sung trái cây, sữa, sữa chua. Với trẻ mầm non, thức ăn cần được cắt nhỏ, nấu mềm, trình bày dễ ăn. Với trẻ tiểu học, có thể tập cho trẻ tự chọn rau, tự lấy lượng cơm vừa phải và học cách nhận biết no – đói.

Tháp dinh dưỡng cho trẻ từ 15-17 tuổi. Nguồn: Viện Dinh dưỡng

Phụ huynh cũng cần chú ý đến nhịp ăn. Trẻ nên có giờ ăn tương đối ổn định, tránh ăn vặt liên tục làm mất cảm giác đói trước bữa chính. Khoảng cách giữa các bữa nên hợp lý. Không nên để trẻ vừa ăn vừa xem điện thoại, tivi hoặc chơi đồ chơi, vì trẻ dễ mất tập trung, không nhận biết cảm giác no, ăn kéo dài hoặc ăn quá mức. Bữa ăn nên là thời gian giao tiếp tích cực trong gia đình, không phải "cuộc chiến" giữa cha mẹ và con.

Khi áp dụng tháp dinh dưỡng, phụ huynh cần linh hoạt thay đổi thực phẩm trong cùng nhóm. Nếu hôm nay trẻ ăn thịt, ngày mai có thể ăn cá, trứng hoặc đậu phụ. Nếu trẻ không thích một loại rau, có thể thử loại rau khác, cách chế biến khác hoặc cho trẻ tham gia nhặt rau, rửa rau, bày bàn ăn. Trẻ thường cần được làm quen nhiều lần với một thực phẩm mới trước khi chấp nhận. Không nên kết luận quá sớm rằng "con không ăn được rau" chỉ sau một vài lần trẻ từ chối.

Với đồ ngọt và nước uống có đường, cách áp dụng tháp dinh dưỡng là giảm tần suất và giảm lượng, không biến chúng thành thói quen hằng ngày. Nước lọc vẫn là lựa chọn chính. Sữa nên được dùng theo nhu cầu lứa tuổi và tình trạng dinh dưỡng, không thay thế hoàn toàn bữa ăn. Trái cây nên ăn dạng nguyên miếng, hạn chế ép lấy nước vì dễ làm tăng lượng đường hấp thu và giảm chất xơ.

Một điểm rất quan trọng là phụ huynh không nên chỉ nhìn vào cân nặng. Một trẻ tăng cân nhanh nhưng ít vận động, bụng to, thích đồ ngọt, ít ăn rau không phải là dấu hiệu đáng mừng. Ngược lại, trẻ nhỏ con nhưng tăng trưởng đều, ăn đa dạng, hoạt động tốt, ngủ tốt có thể vẫn đang phát triển phù hợp với kênh tăng trưởng của mình. Vì vậy, cần theo dõi biểu đồ tăng trưởng thay vì so sánh trẻ với bạn bè hoặc anh chị em.

TS.BS Trần Thị Minh Nguyệt tư vấn dinh dưỡng cho người dân tại Ngày Dinh dưỡng cộng đồng lần thứ 7 tại Công viên Thống Nhất (Hà Nội) cuối tháng 6 vừa qua.

Những sai lầm phổ biến khi áp dụng tháp dinh dưỡng

Sai lầm đầu tiên là hiểu tháp dinh dưỡng theo kiểu "càng ăn nhiều càng tốt". Nhiều phụ huynh thấy nhóm ngũ cốc ở đáy tháp nên cho trẻ ăn quá nhiều cơm, cháo, mì, bún, trong khi lại thiếu đạm, rau, trái cây và sữa. Điều này có thể làm khẩu phần mất cân đối, trẻ no bụng nhưng thiếu vi chất và chất đạm cần cho tăng trưởng.

Sai lầm thứ hai là quá ưu tiên chất đạm động vật. Một số gia đình cho rằng bữa ăn tốt là bữa có nhiều thịt, nhiều cá, nhiều trứng. Thực tế, chất đạm rất quan trọng nhưng cần vừa đủ. Ăn quá nhiều đạm có thể làm trẻ no nhanh, giảm ăn rau và tinh bột, đồng thời tạo áp lực không cần thiết cho bữa ăn. Nguồn đạm nên đa dạng, kết hợp thịt, cá, trứng, tôm cua, sữa, đậu phụ và các loại đậu.

Dinh dưỡng đúng giúp phát triển thể chất và trí tuệ cho trẻ nhỏ.

Sai lầm thứ ba là xem sữa như giải pháp thay thế bữa ăn. Sữa là thực phẩm có giá trị, đặc biệt trong cung cấp canxi và một số chất dinh dưỡng, nhưng không thể thay thế hoàn toàn bữa ăn đa dạng. Trẻ uống quá nhiều sữa có thể giảm cảm giác đói, ăn ít bữa chính, thiếu chất xơ và thiếu kỹ năng nhai. Với trẻ trên 1 tuổi, sữa nên là một phần của khẩu phần, không phải trung tâm của toàn bộ chế độ ăn.

Sai lầm thứ tư là nghĩ rằng rau quả chỉ để "tráng miệng" hoặc có cũng được, không có cũng không sao. Thực tế, rau xanh và trái cây cung cấp vitamin, khoáng chất, chất xơ và các chất có lợi cho sức khỏe đường ruột. Trẻ ít ăn rau quả dễ táo bón, khẩu phần nghèo vi chất và có xu hướng thích thực phẩm ngọt, béo, mặn hơn.

Sai lầm thứ năm là lạm dụng nước ép, sinh tố ngọt, trà sữa và nước ngọt. Nhiều phụ huynh nghĩ nước ép trái cây là lành mạnh nên cho trẻ uống nhiều. Tuy nhiên, trái cây nguyên miếng thường tốt hơn vì giữ được chất xơ và giúp trẻ học cách nhai. Nước uống có đường làm tăng năng lượng rỗng, dễ ảnh hưởng răng miệng và tăng nguy cơ thừa cân nếu dùng thường xuyên.

Sai lầm thứ sáu là ép trẻ ăn theo đúng lượng cha mẹ mong muốn. Tháp dinh dưỡng là hướng dẫn trung bình, không có nghĩa là ngày nào trẻ cũng ăn đúng y như bảng khuyến nghị. Có ngày trẻ ăn nhiều, có ngày ăn ít hơn tùy vận động, giấc ngủ, bệnh nhẹ hoặc tâm trạng. Điều quan trọng là xu hướng khẩu phần trong nhiều ngày và tăng trưởng trong nhiều tháng. Ép ăn có thể khiến trẻ sợ bữa ăn, nôn ói, ngậm thức ăn hoặc hình thành phản ứng chống đối.

Sai lầm thứ bảy là dùng đồ ăn để thưởng – phạt. Ví dụ: "Ăn hết rau mẹ cho kẹo", "Không ăn cơm thì không được uống sữa", "Ngoan thì được ăn gà rán". Cách này vô tình làm trẻ xem đồ ngọt, đồ chiên rán là phần thưởng hấp dẫn, còn rau và bữa chính là nhiệm vụ khó chịu. Về lâu dài, trẻ dễ hình thành ăn uống cảm xúc và lựa chọn thực phẩm theo cảm giác được thưởng hơn là theo nhu cầu cơ thể.

Sai lầm thứ tám là áp dụng tháp dinh dưỡng nhưng bỏ qua vận động và giấc ngủ. Một khẩu phần hợp lý cần đi cùng vận động thể lực, vui chơi ngoài trời, ngủ đủ và hạn chế thời gian màn hình. Trẻ ăn đúng nhưng ít vận động vẫn có nguy cơ tăng mỡ cơ thể; trẻ ngủ muộn, dậy muộn dễ rối loạn nhịp ăn, bỏ bữa sáng và ăn vặt nhiều hơn.

Sai lầm thứ chín là áp dụng một mẫu thực đơn cho mọi trẻ. Trẻ biếng ăn, trẻ thừa cân, trẻ thấp còi, trẻ dị ứng thực phẩm, trẻ bệnh lý tiêu hóa hoặc trẻ đang hồi phục sau ốm cần cách điều chỉnh khác nhau. Phụ huynh không nên tự ý kiêng khem quá mức hoặc bổ sung nhiều sản phẩm dinh dưỡng khi chưa có đánh giá chuyên môn.

Tháp dinh dưỡng dành cho trẻ em hiện nay là công cụ giúp phụ huynh chuyển kiến thức dinh dưỡng thành hành động cụ thể trong bữa ăn hằng ngày. Điểm mới của tháp không chỉ nằm ở hình ảnh trực quan, mà ở cách tiếp cận hiện đại: ăn đủ nhưng không dư thừa, đa dạng thực phẩm, chú trọng vi chất, hạn chế đường – muối – chất béo không lành mạnh, kết hợp nuôi ăn đáp ứng, vận động và theo dõi tăng trưởng.

Phụ huynh nên xem tháp dinh dưỡng như một "la bàn" chứ không phải một khuôn mẫu cứng nhắc. Một bữa ăn tốt không nhất thiết phải đắt tiền hay cầu kỳ, mà cần đủ nhóm thực phẩm, phù hợp lứa tuổi, được chuẩn bị an toàn và diễn ra trong không khí tích cực. Khi trẻ được ăn đa dạng, đúng nhu cầu và được tôn trọng cảm giác đói – no, bữa ăn không chỉ nuôi cơ thể mà còn nuôi dưỡng thói quen lành mạnh cho cả cuộc đời.