Thêm giải pháp giữ chân nhân tài

Bài toán nhân lực trong bối cảnh già hóa dân số

Ngày 17/9, tại TP.HCM diễn ra hội thảo “Chiến lược hưu trí tự nguyện, tối ưu thuế & nâng tầm doanh nghiệp”.

Phát biểu tại hội thảo, ông Hoàng Quang Phòng - Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho biết, nguồn nhân lực chất lượng cao có vai trò quyết định đối với sự phát triển của khu vực kinh tế tư nhân.

Đại hội XIV đặt mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân giai đoạn 2026-2030 từ 10%/năm trở lên, đưa Việt Nam trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao vào năm 2030 và hướng tới nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045.

Lãnh đạo các đơn vị chủ trì hội thảo.

Theo Nghị quyết 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 của Bộ Chính trị, kinh tế tư nhân được xác định là “động lực quan trọng nhất” và lực lượng tiên phong của nền kinh tế, với mục tiêu đến năm 2030 có 2 triệu doanh nghiệp hoạt động, ít nhất 20 doanh nghiệp lớn tham gia chuỗi giá trị toàn cầu.

Cùng với đó, Nghị quyết 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 đặt yêu cầu doanh nghiệp phải là chủ thể tiên phong trong đổi mới sáng tạo.

Trong bối cảnh này, chính sách phúc lợi hưu trí được nhìn nhận không chỉ là khoản đãi ngộ mà còn là công cụ quản trị nhân sự dài hạn.

Việt Nam hiện có khoảng 16 triệu người từ 60 tuổi trở lên, chiếm khoảng 16% dân số; dự kiến tăng lên khoảng 18 triệu người vào năm 2030 và đến năm 2036 có thể bước vào giai đoạn “xã hội già”, khi người cao tuổi vượt 14% dân số.

Ông Hoàng Quang Phòng - Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam phát biểu.

Khoảng trống thu nhập khi về già

Tiến sĩ Phạm Viết Thuận - Viện trưởng Viện Kinh tế Tài nguyên và Môi trường TP.HCM cho biết, với mục tiêu thu nhập bình quân đầu người đạt 8.500 USD/năm, mức thu nhập khi về hưu được kỳ vọng khoảng 186 triệu đồng/năm để bảo đảm chất lượng cuộc sống.

Tuy nhiên, tuổi thọ bình quân của người hưởng bảo hiểm xã hội hiện khoảng 65-73 tuổi và dự kiến tăng lên 77-82 tuổi trong 10-15 năm tới. Thời gian hưởng trợ cấp kéo dài sẽ tạo thêm áp lực đối với quỹ bảo hiểm xã hội bắt buộc.

Trong khi đó, phần lớn người lao động và cán bộ tại các đơn vị sự nghiệp đóng bảo hiểm xã hội trên mức lương cơ bản bình quân khoảng 3 triệu đồng/tháng, tương ứng mức lương hưu khoảng 76-84 triệu đồng/năm.

Nhóm nhận lương hưu 10-20 triệu đồng/tháng chỉ chiếm khoảng 11%, còn nhóm đạt mức 186 triệu đồng/năm chỉ khoảng 0,3%.

Tiến sĩ Phạm Viết Thuận - Viện trưởng Viện Kinh tế Tài nguyên và Môi trường TP.HCM phát biểu.

Theo Tiến sĩ Phạm Viết Thuận, bảo hiểm xã hội bắt buộc là nền tảng an sinh cơ bản nhưng khả năng nâng cao thu nhập hưu trí còn hạn chế; đồng thời, những người từ 55-60 tuổi mới bắt đầu tham gia cũng gặp hạn chế trong việc tiếp cận.

Vì vậy, bảo hiểm hưu trí tự nguyện thương mại được xem là tầng bảo vệ bổ sung, hoạt động song song với hệ thống bảo hiểm xã hội.

Hiện bảo hiểm xã hội bắt buộc có khoảng 19 triệu người tham gia, bảo hiểm xã hội tự nguyện do Nhà nước quản lý khoảng 2,7 triệu người.

Trong khi đó, quỹ hưu trí tự nguyện doanh nghiệp mới có khoảng 28.500 người tham gia, tương đương 0,15% trong tổng số 62 triệu người trong độ tuổi lao động; tổng tài sản các quỹ do 6 doanh nghiệp bảo hiểm quản lý khoảng 273 tỷ đồng.

Ở góc độ hệ thống, Việt Nam hiện có 3 trụ cột hưu trí. Trụ cột thứ nhất là bảo hiểm xã hội bắt buộc và tự nguyện do Nhà nước quản lý. Năm 2025, ngân sách Nhà nước bảo đảm khoảng 15.000 tỷ đồng để chi trả trợ cấp hưu trí xã hội cho khoảng 2,5 triệu người.

Trụ cột thứ hai là bảo hiểm hưu trí bổ sung theo Nghị định 85/2026/NĐ-CP. Đến cuối năm 2025, có 4 doanh nghiệp bảo hiểm được cấp phép vận hành 7 quỹ, với 28.538 người tham gia; số tiền đóng trong năm đạt khoảng 720 tỷ đồng, tổng tài sản ròng khoảng 2.210 tỷ đồng.

Trụ cột thứ ba là bảo hiểm hưu trí tự nguyện do doanh nghiệp bảo hiểm thương mại triển khai. Sau gần 10 năm từ khi triển khai năm 2016, năm 2025 doanh thu phí đạt khoảng 733 tỷ đồng, với khoảng 51.000 người tham gia và tổng tài sản các quỹ khoảng 731 tỷ đồng.

Doanh thu này chiếm chưa tới 1% tổng doanh thu phí của thị trường bảo hiểm nhân thọ; mới có 6/22 doanh nghiệp bảo hiểm nhân thọ cung cấp sản phẩm.

Mở thêm dư địa

Theo bà Lý Thu Thủy - Trưởng phòng Quản lý, giám sát bảo hiểm nhân thọ thuộc Cục Quản lý, giám sát bảo hiểm, Bộ Tài chính, tỷ suất đầu tư của các quỹ hưu trí tự nguyện trước đây đạt khoảng 7-8%/năm.

Trong giai đoạn 2024-2025, do lãi suất tiền gửi và trái phiếu Chính phủ giảm, tỷ suất đầu tư điều chỉnh còn khoảng 5,6%/năm, nhưng vẫn tương đương hoặc cao hơn lãi suất tiền gửi ngân hàng và trái phiếu Chính phủ.

Về pháp lý, Điều 5 Luật Kinh doanh bảo hiểm quy định chính sách khuyến khích doanh nghiệp triển khai và người dân tham gia bảo hiểm hưu trí.

Cùng với đó là Chiến lược phát triển thị trường bảo hiểm đến năm 2030, Chiến lược quốc gia về người cao tuổi đến năm 2035, tầm nhìn 2045 và Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia giai đoạn 2026-2030.

Nghị định 46/2023/NĐ-CP quy định về bảo hiểm hưu trí tự nguyện thương mại, cho phép doanh nghiệp bảo hiểm cung cấp hợp đồng cá nhân hoặc nhóm; người sử dụng lao động có thể mua bảo hiểm cho nhân viên. Khi nghỉ việc, người lao động có thể tiếp tục duy trì hợp đồng dưới dạng cá nhân.

Bà Lý Thu Thủy - Trưởng phòng Quản lý, giám sát bảo hiểm nhân thọ thuộc Cục Quản lý, giám sát bảo hiểm, Bộ Tài chính phát biểu.

Sản phẩm cũng có cơ chế bảo vệ người tham gia như cam kết mức lãi suất đầu tư tối thiểu trong hợp đồng, giới hạn danh mục đầu tư, ưu tiên tài sản an toàn dài hạn.

Người tham gia có thể rút trước giá trị tài khoản trong một số trường hợp như suy giảm khả năng lao động hoặc khó khăn tài chính nghiêm trọng; được chuyển tài khoản khi thay đổi nơi làm việc và tạm đóng băng tài khoản khi mất việc hoặc gặp khó khăn tài chính tạm thời.

Doanh nghiệp bảo hiểm phải công khai định kỳ lãi suất đầu tư, giá trị tài khoản, các khoản phí; hạch toán tách bạch quỹ hưu trí và xây dựng công cụ tính toán hưu trí trực tuyến.

Đáng chú ý, chính sách thuế mới tiếp tục tạo thêm động lực. Theo Nghị định 320/2025/NĐ-CP, khoản doanh nghiệp mua bảo hiểm hưu trí bổ sung cho người lao động được tính vào chi phí hợp lý khi xác định thuế thu nhập doanh nghiệp tối đa 5 triệu đồng/người/tháng, tăng từ 3 triệu đồng.

Nghị định 253/2026/NĐ-CP cũng nâng mức khấu trừ thuế thu nhập cá nhân đối với khoản đóng góp hưu trí từ 1 triệu lên 3 triệu đồng/tháng; quyền lợi hưu trí tiếp tục được hưởng ưu đãi thuế thu nhập cá nhân.

Hội thảo “Chiến lược hưu trí tự nguyện, tối ưu thuế & nâng tầm doanh nghiệp” do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp tổ chức.

Ở góc độ doanh nghiệp, Tiến sĩ Phạm Viết Thuận cho rằng, có thể đóng thêm 10 triệu đồng/tháng vào quỹ hưu trí cho nhân sự chủ chốt. Nếu người lao động cam kết làm việc 5 năm, khoản tích lũy cùng lợi nhuận đầu tư thuộc về cá nhân và có thể mang theo tài khoản khi chuyển việc.

Với phương án đóng 3 triệu đồng/tháng trong 15 năm, giả định lợi suất 8%/năm, người tham gia từ tuổi 62 có thể nhận khoảng 8,8-9,9 triệu đồng/tháng trong 20 năm, đến năm 82 tuổi.

Theo bà Lý Thu Thủy, giai đoạn tới, cơ quan quản lý sẽ chuyển trọng tâm từ xây dựng hành lang pháp lý sang tổ chức thực thi và nâng cao chất lượng giám sát; tiếp tục hoàn thiện chính sách theo chuẩn mực quốc tế, tạo điều kiện đa dạng hóa sản phẩm, linh hoạt danh mục đầu tư, đẩy mạnh chuyển đổi số và nghiên cứu điều chỉnh các ưu đãi thuế phù hợp với quá trình phát triển kinh tế.

Trong khi đó, ông Hoàng Quang Phòng cho rằng doanh nghiệp cần nhìn phúc lợi hưu trí dài hạn không chỉ là chi phí mà còn là khoản đầu tư cho con người, niềm tin, trách nhiệm xã hội và năng lực cạnh tranh lâu dài.