Thêm mảnh ghép của bộ sưu tập thần công thành Điện Hải

Khẩu thần công được đặt bên tượng danh tướng Nguyễn Tri Phương tại thành Điện Hải. Ảnh: T.S

Hiện vật bổ sung tư liệu nghiên cứu bộ sưu tập vũ khí phòng thủ thành dưới triều Nguyễn, gắn với cuộc chiến chống liên quân Pháp - Tây Ban Nha tại Đà Nẵng giai đoạn 1858 - 1860.

Xuất lộ khẩu thần công lớn thứ 3

Khoảng 9 giờ 26 ngày 21/10, trong quá trình thi công dự án tu bổ, phục hồi và tôn tạo Di tích quốc gia đặc biệt thành Điện Hải (giai đoạn 2), đơn vị thi công phát hiện một khẩu súng thần công dưới lòng đất, tại khu vực phía tây bắc khuôn viên, gần tượng đài danh tướng Nguyễn Tri Phương và cây đa cổ thụ. Hiện vật nằm sâu từ 72 cm ở phần chuôi đến 143,5cm ở miệng nòng so với mặt sân hiện trạng, thân súng nghiêng khoảng 14 độ theo hướng tây nam - đông bắc.

Theo báo cáo bước đầu của Bảo tàng Đà Nẵng, khẩu súng đúc bằng gang, dài 2,95 m, đường kính đáy 40 cm; miệng nòng có đường kính ngoài 25 cm, trong 10 cm. Một bên tai súng đã gãy. Hiện vật còn nguyên hình dáng tổng thể nhưng bị gỉ sắt kết vón dày, lẫn cát và vụn vữa gạch, che khuất lỗ điểm hỏa cùng minh văn, ký hiệu đúc trên thân. Khu vực phát hiện có nhiều mảnh gạch vồ cổ, vữa vôi và dấu tích màu đen sẫm, có thể là than tro, chất hữu cơ mục hoặc gỗ cháy. Các dấu tích cần được nghiên cứu thêm để làm rõ mối liên hệ với hiện vật và những biến đổi của di tích qua các thời kỳ.

Ông Huỳnh Đình Quốc Thiện, Giám đốc Bảo tàng Đà Nẵng, nhận định khẩu súng có thể thuộc hệ thống hỏa pháo phòng thủ thành Điện Hải dưới triều Nguyễn. Khoảng 30 khẩu súng từng được bố trí cho hệ thống phòng thủ này. Năm 2005, quá trình rà phá bom mìn kết hợp khai quật khi xây dựng Bảo tàng Đà Nẵng phát hiện 9 khẩu trong khuôn viên thành. Khẩu mới nâng số hiện vật tìm thấy bên trong di tích lên 10. Tính cả các địa điểm khác, ông Thiện cho biết, đã phát hiện 17 khẩu.

“Khẩu súng có thể thuộc hệ thống hỏa pháo phòng thủ nguyên gốc của thành Điện Hải, được xây dựng năm 1813 dưới triều vua Gia Long theo kiến trúc Vauban, từng được trang bị khoảng 30 ụ súng đại bác. Vị trí phát hiện cùng các dấu tích gạch vỡ, vữa vôi và than tro cần được nghiên cứu thêm để làm rõ mối liên hệ của hiện vật với cuộc chiến chống liên quân Pháp - Tây Ban Nha giai đoạn 1858 - 1860 cũng như những biến đổi của di tích qua các thời kỳ”, ông Thiện nói.

Đưa bộ sưu tập về đúng không gian lịch sử

Theo Giám đốc Bảo tàng Đà Nẵng, giá trị của bộ sưu tập súng thần công không dừng ở những hiện vật quân sự cổ, mà còn nằm ở mối liên hệ với hệ thống phòng thủ thành Điện Hải và cuộc chiến đấu chống liên quân Pháp - Tây Ban Nha giai đoạn 1858 - 1860. Những khẩu súng là nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu vũ khí dưới triều Nguyễn, đồng thời góp phần làm rõ vai trò lịch sử của di tích.

Ông Thiện cho biết, trước năm 2017, ngành văn hóa Đà Nẵng từng xây dựng hồ sơ đề nghị công nhận bộ sưu tập súng thần công là bảo vật quốc gia. Qua đó, nhấn mạnh giá trị nổi bật ở tính nguyên gốc, độc bản; hình thức độc đáo và mối liên hệ trực tiếp với sự kiện lịch sử quan trọng của đất nước. Trong quá trình xem xét, Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia gợi mở hướng xây dựng hồ sơ công nhận thành Điện Hải là di tích quốc gia đặc biệt, từ đó làm rõ giá trị của cả bộ sưu tập và di tích gắn với những hiện vật này.

“Điểm đặc biệt của những khẩu súng này là chúng thuộc hệ thống vũ khí phòng thủ thành Điện Hải, gắn với cuộc chiến đấu chống liên quân Pháp - Tây Ban Nha năm 1858 - 1860, khác với những bộ thần công mang tính biểu tượng như Cửu vị thần công ở Huế. Khi thành Điện Hải được công nhận là di tích quốc gia đặc biệt (năm 2017), bộ sưu tập súng thần công gắn với di tích cũng được đặt trong không gian giá trị lịch sử đó”, ông Thiện nói.

Trong số các hiện vật được tập kết về thành Điện Hải có những khẩu súng bằng gang và một khẩu súng bằng đồng phát hiện khi thi công bờ kè biển Xuân Thiều. Theo ông Thiện, súng đồng có chức năng hiệu lệnh, chỉ huy trong quân đội, khác với các khẩu đại bác bằng gang dùng để bắn đạn. Sự khác biệt về cấu tạo, chức năng và địa điểm phát hiện của các hiện vật là những tư liệu cần tiếp tục nghiên cứu để hiểu rõ hơn về hệ thống vũ khí phòng thủ Đà Nẵng dưới triều Nguyễn.

Ông Thiện cũng cho rằng, việc phát hiện thêm khẩu thần công trong quá trình thi công tại thành Điện Hải cho thấy khả năng còn hiện vật nằm sâu dưới các lớp đất. Khuôn viên di tích đã trải qua nhiều đợt xây dựng, chỉnh trang và thay đổi cao độ; những đợt khảo sát trước đây chủ yếu phục vụ phạm vi từng công trình. Vì vậy, việc theo dõi các lớp đất có dấu tích kiến trúc cổ cần được chú trọng để kịp thời ghi nhận những hiện vật liên quan.

Hiện dự án tu bổ, phục hồi và tôn tạo thành Điện Hải giai đoạn 2 đang phục dựng nhà để súng, hướng đến bảo quản và trưng bày các hiện vật gắn với hệ thống phòng thủ của thành. Khẩu súng mới phát hiện sẽ được xem xét bổ sung vào không gian này sau khi hoàn tất công tác bảo quản và lập hồ sơ khoa học. Trước mắt, Bảo tàng Đà Nẵng tiếp tục kiểm soát độ ẩm, nghiên cứu phương án làm sạch lớp gỉ kết vón, xử lý ăn mòn và tìm kiếm minh văn, ký hiệu đúc nếu có.

“Mục tiêu là bảo tồn, nghiên cứu và phát huy giá trị cả di tích lẫn bộ sưu tập, đưa các hiện vật đến gần công chúng ngay tại không gian lịch sử nơi chúng từng được bố trí để phòng thủ”, ông Thiện nhấn mạnh.