Thị trường carbon: Phép thử năng lực chuyển đổi mô hình tăng trưởng xanh

Thị trường carbon tại Việt Nam đã đi qua giai đoạn chuẩn bị và đang bước vào thời điểm mang tính quyết định

Nhiều mô hình tiên phong đã xuất hiện

Một nội dung đặc biệt quan trọng trong quan điểm chỉ đạo của Đại hội XIV là xác định và triển khai đồng bộ, hiệu quả các nhiệm vụ trọng tâm, bao gồm: “Phát triển kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường là trung tâm”. Việc bổ sung "bảo vệ môi trường" cùng với phát triển kinh tế, xã hội đánh dấu một bước phát triển nhận thức sâu sắc và vững chắc về phát triển bền vững.

Là quốc gia đang phát triển với tốc độ tăng trưởng kinh tế cao, nhiều hoạt động sản xuất, kinh doanh phát thải lượng lớn khí nhà kính, Việt Nam vẫn còn dư địa lớn để giảm phát thải và tạo tín chỉ carbon. Tỷ lệ che phủ rừng trên 42% cùng điều kiện thuận lợi để phát triển, bảo vệ và làm giàu rừng giúp nước ta gia tăng trữ lượng carbon rừng, góp phần bảo vệ môi trường, thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế xã hội bền vững.

Thực tế, nhiều mô hình tiên phong đã xuất hiện. Các tập đoàn thép, xi măng, chế biến nông sản thử nghiệm đo đạc theo chuẩn ISO 14064, ngành điện lực xây dựng hệ thống kiểm kê khí nhà kính cấp nhà máy, một số doanh nghiệp xuất khẩu sang EU chủ động đầu tư vào chuỗi cung ứng “carbon thấp”. Đến nay, hơn 300 chương trình, dự án đã đăng ký theo tiêu chuẩn tín chỉ carbon, trong đó khoảng 150 dự án được cấp hơn 40 triệu tín chỉ và đã thực hiện giao dịch trên thị trường toàn cầu. Nhờ vậy, Việt Nam trở thành một trong bốn nước có dự án CDM nhiều nhất, chỉ sau Trung Quốc, Brazil và Ấn Độ.

Gần đây nhất, Ngân hàng Standard Chartered Việt Nam cho biết đã cấu trúc và thực hiện thành công giao dịch tín chỉ carbon xuyên biên giới với Công ty cổ phần Xúc tiến đầu tư và phát triển bền vững (SIPCO) - một doanh nghiệp tư nhân tại Việt Nam chuyên phát triển các dự án bền vững. Đây là các tín chỉ carbon đủ điều kiện theo giai đoạn 1 của chương trình Bù đắp và giảm phát thải carbon cho hàng không quốc tế (CORSIA) do Tổ chức Hàng không dân dụng quốc tế thiết lập. Đây là doanh nghiệp đầu tiên tại châu Á đạt được tín chỉ này, qua đó giúp Việt Nam ghi dấu trên thị trường carbon quốc tế.

Đây là tin vui và động lực để Việt Nam bước vào thời điểm quyết định phát triển thành công thị trường các-bon trong nước trong thời gian tới.

Quá trình “thử nghiệm” đã chuyển sang “triển khai”

Theo ông Phạm Nam Hưng, Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, Việt Nam đã có hơn một thập kỷ chuẩn bị cho thị trường này. Việt Nam đã triển khai nhiều bước chuẩn bị từ giai đoạn 2012-2013, đưa ra các cam kết quốc tế về giảm phát thải từ năm 2015 và nâng mức cam kết vào năm 2021 với mục tiêu đạt phát thải ròng bằng “0”. Việc hình thành thị trường các-bon được xác định là công cụ kinh tế quan trọng nhằm điều tiết phát thải và huy động nguồn lực tài chính cho các hoạt động giảm phát thải. Để hoàn thiện khung pháp lý, Chính phủ đã ban hành nhiều văn bản quan trọng, trong đó có Nghị định số 29/2026/NĐ-CP quy định về thành lập và vận hành sàn giao dịch các-bon trong nước; Nghị định số 119/2026/NĐ-CP quy định về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính; cùng các quyết định chiến lược của Thủ tướng Chính phủ về triển khai cam kết tại Hội nghị COP26 và phát triển thị trường carbon quốc gia.

Đây không chỉ là khung pháp lý, mà còn là tín hiệu cho thấy quá trình “thử nghiệm” đã chuyển sang “triển khai”. Việc đo đạc, báo cáo và thẩm định phát thải (MRV) được xem là nền tảng cốt lõi để thị trường các-bon vận hành hiệu quả. Trước đây, hoạt động kiểm kê chủ yếu thực hiện ở cấp quốc gia theo phương pháp tổng hợp, song trong giai đoạn hiện nay cần triển khai chi tiết đến từng cơ sở sản xuất. Nên để hỗ trợ doanh nghiệp, cơ quan quản lý đang xây dựng hệ thống MRV theo hướng số hóa nhằm giảm chi phí và tăng tính minh bạch. Đồng thời, hệ thống đăng ký quốc gia về phát thải và tín chỉ các-bon cũng đang được xây dựng, tạo nền tảng quản lý tập trung cho toàn bộ thị trường, ông Phạm Nam Hưng khẳng định.

Tuy nhiên trở ngại hiện nay là phần lớn doanh nghiệp vẫn còn bị động. Không ít đơn vị mới nhìn thị trường carbon như một nghĩa vụ hành chính thay vì một cơ hội phát triển. Điều này có thể khiến doanh nghiệp mất lợi thế cạnh tranh trong bối cảnh các rào cản phát thải khí nhà kính ngày càng gia tăng trên toàn cầu.

Bên cạnh đó, một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là công tác kiểm kê khí nhà kính - nền tảng để xác định hạn ngạch và nghĩa vụ tuân thủ. Nếu số liệu không chính xác, doanh nghiệp có thể chịu thiệt ngay từ khâu phân bổ hạn ngạch và gặp bất lợi khi tham gia giao dịch. Đồng thời, hạn chế về nguồn nhân lực chuyên trách và hệ thống quản trị nội bộ cũng đang là điểm nghẽn đáng chú ý. Nhiều doanh nghiệp chưa xây dựng được bộ máy theo dõi xuyên suốt, dẫn đến việc tiếp nhận và triển khai chính sách còn rời rạc.

Dưới góc nhìn doanh nghiệp, bà Nguyễn Hồng Loan, Giám đốc Công ty TNHH Kiến tạo Khí hậu xanh (GreenCIC) cho rằng, sàn giao dịch carbon và thị trường carbon là lĩnh vực mới, đòi hỏi cả doanh nghiệp và các tổ chức tham gia phải tiếp cận với tư duy dài hạn, thay vì chỉ nhìn đây là một hoạt động giao dịch ngắn hạn. Trong giai đoạn ban đầu, điều quan trọng nhất là chuẩn bị tốt nền tảng quản lý phát thải, bao gồm hệ thống dữ liệu, năng lực kiểm kê, đo đạc- báo cáo- thẩm định (MRV) và cơ chế kiểm soát nội bộ rõ ràng đối với phát thải khí nhà kính…Đây là điều kiện tiên quyết để doanh nghiệp tham gia thị trường một cách chủ động và bền vững.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần sớm tích hợp yếu tố carbon vào chiến lược sản xuất- kinh doanh và đầu tư, coi carbon là một biến số chi phí cần được quản trị giống như năng lượng hay nguyên liệu đầu vào. Việc xây dựng chiến lược quản trị carbon tổng thể sẽ giúp doanh nghiệp tránh cách tiếp cận bị động, đồng thời tận dụng tốt hơn các cơ hội từ thị trường. Trong ngắn hạn, giai đoạn thí điểm nên được xem là cơ hội để doanh nghiệp làm quen với cơ chế vận hành, quy trình giao dịch và vai trò của các đơn vị trung gian, từ đó từng bước hoàn thiện năng lực nội bộ. “Những doanh nghiệp tham gia sớm, làm quen thị trường sớm và chuẩn bị bài bản sẽ có lợi thế rõ rệt khi thị trường carbon bước sang giai đoạn vận hành đầy đủ và mở rộng trong thời gian tới”, bà Nguyễn Hồng Loan khẳng định