Thương nhớ vị chè đông sao suốt

Thu hoạch "lộc trời" được cây chè tích tụ suốt hơn 60 ngày chịu rét của mùa đông.

“Ngủ đông” để chắt chiu tinh túy

Người làm chè Thái Nguyên thường bảo nhau rằng, mùa đông là mùa cây chè “ngủ”. Nhưng thực ra, đó là một giấc ngủ đầy thao thức. Nếu như những lứa chè thời vụ trong năm, khi nắng ấm chan hòa, cây chè chỉ mất chừng 35 đến 37 ngày để bật búp, hiến dâng cho đời một lứa hái xanh non mơn mởn, thì chè đông lại là một cuộc hành trình bền bỉ và nhẫn nại gấp bội phần.

Khi khí lạnh bao trùm, sự sống dường như chậm lại. Cây chè co mình, phát triển chậm chạp, phải mất tới 60 ngày, tức là hai tháng ròng rã, gấp đôi thời gian so với chè chính vụ, mới đủ độ chín để thu hoạch.

Chính sự chậm rãi ấy, cộng hưởng với cái lạnh thấu xương và sự khắc nghiệt của thiên nhiên đã ép cây chè phải quay vào bên trong, chắt lọc và tích tụ những gì tinh túy nhất của đất đai. Người nông dân gọi nôm na là “tích cái chất”, còn khoa học gọi là sự tích lũy nội chất đỉnh cao.

Giống như những chai rượu vang quý cần thời gian ủ men trong hầm tối, hay như loài hoa mai phải chịu cái rét buốt giá mới nở hoa rực rỡ, chè đông là sự cô đặc của thời gian.

Nhờ chu kỳ sinh trưởng kéo dài ấy, búp chè mùa đông trở nên đậm đà, hương thơm sâu lắng và vị ngọt hậu bền bỉ đến lạ kỳ. Chẳng thế mà giá trị của chè đông luôn ở mức cao. Một cân chè đông trên thị trường hiện nay có thể có giá trị tương đương với năm cân chè thời vụ.

Đó không chỉ là sự chênh lệch về giá cả, mà là sự khẳng định cho một chân lý: Những gì quý giá nhất thường được sinh ra từ sự kiên nhẫn và thử thách.

Vũ điệu của lửa và ngón tay trần

Giữa hơi nóng bốc lên nghi ngút, người nghệ nhân như một nhạc trưởng điều khiển bản giao hưởng nhiệt độ để “thăng hoa” hương vị chè đông.

Nếu nguyên liệu chè đông là món quà của thiên nhiên, thì phương pháp “sao suốt” thủ công chính là bản lĩnh và tâm huyết của con người. Giữa thời đại công nghiệp hóa, khi những chiếc máy “bom” sao chè bằng điện, bằng gas với năng suất hàng tạ mỗi ngày đã trở nên phổ biến, thì tại xóm Làng Đảng, xã La Bằng, chiếc chảo gang dày vẫn đỏ lửa, giữ gìn một lối đi riêng biệt.

Phương pháp sao suốt bằng chảo gang không dành cho những người vội vã. Đó là một quy trình kỳ công, nơi người nghệ nhân phải hóa thân thành một nhạc trưởng điều khiển bản giao hưởng của nhiệt độ. Những búp chè hái từ sương sớm, sau khi được ốp (dệt men) để giữ màu xanh, sẽ bước vào hành trình tôi luyện trên chảo nóng.

Bí quyết then chốt nằm ở hai chữ “kiểm soát”. Tại Hợp tác xã (HTX) An Vân Trà ở xóm Làng Đảng, xã La Bằng, nghệ nhân trà còn rất trẻ là chị Hoàng Thị Thúy Vân, chia sẻ: Lửa phải thật đều và nóng đều chảo. Đây là bí quyết đầu tiên. Lượng lửa phải tuyệt đối đều trong quá trình sao tay liên tục. Không được dùng ngọn lửa bùng lên dữ dội, mà phải dùng than đã đượm. Chảo gang dày giữ nhiệt tốt, giúp chè chín thấu từ trong ra ngoài, không bị cháy xém bên ngoài mà bên trong vẫn ngái như chảo tôn mỏng.

Hãy tưởng tượng, trong hơn 3 tiếng đồng hồ ròng rã, người sao chè phải ở bên bếp lò, dùng chính đôi bàn tay trần của mình trực tiếp đảo đều từng búp chè trong chảo gang nóng. Mười ngón tay ấy vừa là công cụ, vừa là bộ phận cảm biến nhiệt độ nhạy bén nhất. Họ phải “cảm nhiệt” trong từng giai đoạn: lúc nào cần lửa to để diệt men, lúc nào cần hạ nhiệt để vò và quan trọng nhất là giai đoạn lấy hương.

Câu chuyện về cây chè đông chưa dừng lại ở kỹ thuật mà cho chúng ta thêm chuyện đổi đời từ những giọt mồ hôi mặn mòi tưới tắm cho đất trồng. Tại HTX An Vân Trà ở xóm Làng Đảng, xã La Bằng, ông Hoàng Văn Truyền, cha của chị Hoàng Thị Thúy Vân vẫn nhớ như in những ngày tháng gian khó. Vì để có kinh tế khá hơn, gia đình ông đầu tư vào cây chè vụ đông từ năm 1992. Mùa đông chè thiếu nước, để làm vụ này trong giá rét, người làm chè lại tảo tần với những gánh nước tưới tiêu nặng trĩu trên vai. Rồi qua từng năm, những lứa chè đông năm đó giờ đã hóa thành những đồi chè xanh mướt.

Hương vị ký ức

Khách được hướng dẫn trải nghiệm cách làm trà đông sao suốt.

Vụ chè đông có giá trị gấp nhiều lần trà chính vụ và trở thành nguồn sinh kế quan trọng giúp người làm chè xứ Thái không chỉ thoát nghèo mà còn làm giàu trên chính mảnh đất quê hương. Hơn thế nữa, họ đã biết nâng tầm văn hóa trà thành một sản phẩm du lịch độc đáo. Đến với HTX An Vân Trà hôm nay, du khách sẽ có nhiều trải nghiệm thú vị.

Chị Đào Thị Nhu, một du khách lặn lội từ tỉnh Bình Dương xa xôi đã không giấu được niềm vui khi tự tay mình hái những búp chè non, tự tay sao suốt bên bếp lửa hồng và rồi tự tay pha ấm trà nóng hổi. “Thưởng trà Thái Nguyên vẫn có thể say, nhưng là say bởi hương và vị, xứng với danh luôn là khởi nguồn của mọi câu chuyện” - chị Nhu, chia sẻ. Cái say ấy, có lẽ là cái say của sự thấu hiểu, của sự trân trọng những giọt mồ hôi đã đổ xuống để làm nên hương vị tuyệt hảo.

Nâng chén trà đông sao suốt trên tay, ta như thấy cả một bầu trời văn hóa. Sắc trà màu xanh ánh vàng sóng sánh đẹp mắt trong vắt như màu nắng mùa đông hiếm hoi. Đưa chén lên mũi, một mùi hương cốm tỏa đượm, quyện hòa với chút ấm áp của mùi than hoa, mùi của chảo gang cái mùi mà người ta gọi là “hương lửa”, gợi nhớ về những căn bếp cũ kỹ, về sự sum vầy ngày xưa.

Nhấp một ngụm, một thoáng vị chát rồi đến vị ngọt hậu lan tỏa, thấm đẫm xuống cổ họng, lưu luyến mãi không tan. Đó là hương vị nguyên bản, đậm đà, “tiền chát hậu ngọt” đặc trưng của trà Thái Nguyên, nhưng ở trà đông, nó sâu hơn, lắng đọng hơn và đặc biệt là pha được rất nhiều nước.

Giữa nhịp sống hối hả, công nghệ hiện đại lên ngôi, vẫn còn đó những người nông dân Thái Nguyên lặng lẽ bên bếp lửa, gìn giữ phương pháp sao suốt thủ công như giữ gìn một báu vật. Chè đông sao suốt không chỉ là một sản phẩm nông nghiệp, nó là di sản, là nỗi nhớ, là niềm tự hào của xứ Trà...

Kim Tuyến