Tọa đàm 'Hành trang và kỹ năng của đại biểu dân cử trong kỷ nguyên mới': Đại biểu 'số' phải công khai, lắng nghe và theo đến cùng

Đại biểu không được “ủy quyền tư duy” cho AI mà phải chịu trách nhiệm đến cùng

Kỷ nguyên số đang làm thay đổi sâu sắc phương thức hoạt động của Quốc hội và ĐBQH. Chuyển đổi số đang mở ra nhiều công cụ mới cho hoạt động của đất nước nói chung, của Quốc hội nói riêng, nhất là với các ĐBQH khóa XVI. Vì vậy, theo Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Trần Văn Khải, trong bối cảnh triển khai Quốc hội số, ĐBQH phải coi năng lực số là năng lực nghề nghiệp cốt lõi.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Trần Văn Khải phát biểu tại Tọa đàm

Theo đó, ông chỉ ra 4 vấn đề liên quan đến năng lực số của ĐBQH:

Thứ nhất, kỹ năng dữ liệu - bằng chứng: đại biểu cần biết tìm nguồn dữ liệu chuẩn, đọc hiểu chỉ số, đặt câu hỏi về phương pháp, đối chiếu đa nguồn để tránh “ảo giác thông tin”. Từ đó, biến dữ liệu thành lập luận rõ và có căn cứ (vấn đề – tác động – lựa chọn chính sách).

Đây là một trong những yêu cầu nhất quán với định hướng đột phá khoa học - công nghệ - đổi mới sáng tạo - chuyển đổi số và mục tiêu phát triển Chính phủ số, kinh tế số, xã hội số.

Thứ hai, kỹ năng tác nghiệp trên nền tảng số của Quốc hội: các đại biểu cần thành thạo hệ thống quản lý văn bản/hồ sơ, chữ ký số, tra cứu dự án luật, theo dõi kiến nghị cử tri và việc thực hiện nghị quyết sau giám sát, chất vấn.

Các mục tiêu như phổ cập chữ ký số và chuyển đổi hạ tầng số theo lộ trình trong Nghị quyết số 1343/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về xây dựng và phát triển Quốc hội số giai đoạn 2024 - 2026, định hướng đến năm 2030 cho thấy kỹ năng tác nghiệp số không còn là “khuyến khích”, mà là điều kiện vận hành.

Thứ ba, kỹ năng an toàn thông tin và tuân thủ pháp luật: trong điều kiện hiện nay, đại biểu phải thực hành “vệ sinh số” (mật khẩu, xác thực đa lớp, quản trị thiết bị, phân loại tài liệu) và nắm chắc yêu cầu về bảo vệ dữ liệu cá nhân, bí mật nhà nước, an ninh mạng khi xử lý hồ sơ, tiếp xúc cử tri, hoặc sử dụng công cụ số/AI. Kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy an ninh mạng là ưu tiên nổi bật trong chuyển đổi số nghị viện.

Các đại biểu dự Tọa đàm

Thứ tư, kỹ năng tương tác, truyền thông với cử tri trong môi trường số: đại biểu cần kỹ năng lắng nghe số có phương pháp, trả lời có kỷ luật, công khai quy trình tiếp nhận, xử lý kiến nghị; sử dụng ngôn ngữ dễ hiểu, tôn trọng người dân.

Thứ năm, kỹ năng rất quan trọng hiện nay là kỹ năng AI và tư duy đổi mới: Trí tuệ nhân tạo (AI) có thể hỗ trợ tổng hợp và soạn thảo, nhưng đại biểu phải kiểm chứng, trích dẫn và chịu trách nhiệm cuối cùng. AI không làm thay, đại biểu không “ủy quyền tư duy” cho AI mà phải chịu trách nhiệm.

Lấy Nhân dân làm trung tâm, lấy dữ liệu và pháp luật làm căn cứ

Cùng với đó, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Trần Văn Khải cũng cho rằng, việc xây dựng hình ảnh một đại biểu “số” là một vấn đề rất mới, hiện ở trên thế giới cũng chưa có nghị sĩ “số”.

Theo ông, “đại biểu số” không phải người nói nhiều trên mạng, mà là người làm cho cử tri nhìn thấy quy trình và kết quả hoạt động của mình trên môi trường số và lấy Nhân dân làm trung tâm, lấy dữ liệu và pháp luật làm căn cứ.

Các đại biểu dự Tọa đàm

Thứ nhất, để bảo đảm minh bạch bằng quy trình: ĐBQH cần công khai lịch tiếp xúc cử tri, cách tiếp nhận, chuyển xử lý kiến nghị, và mốc thời gian phản hồi. Khi phát biểu, nên nêu rõ căn cứ (số liệu, báo cáo, quy định) để cử tri có thể kiểm tra lại. Minh bạch như vậy tạo niềm tin và hạn chế hiểu lầm. "Tinh thần “minh bạch - trách nhiệm giải trình - tham gia đối thoại với người dân rất quan trọng với đại biểu số", Phó Chủ nhiệm Ủy ban Trần Văn Khải nói.

Thứ hai, gần dân bằng tương tác hai chiều: ĐBQH duy trì kênh hỏi - đáp định kỳ, tổng hợp ý kiến theo chủ đề, phản hồi ngắn gọn, tôn trọng.

Thứ ba, hiệu quả bằng theo dõi đến cùng: mỗi kiến nghị phải được theo dõi đến khi có văn bản trả lời và chuyển biến trong thực thi. Theo ông, đại biểu có thể công khai “bảng theo dõi cam kết” sau chất vấn/giám sát: trách nhiệm, thời hạn, tiến độ. Cách làm này phù hợp tinh thần thiết kế quy trình tham gia “có trách nhiệm và có phản hồi”.

Thứ tư, chuẩn mực và an toàn: minh bạch phải đi cùng kỷ luật: tuân thủ pháp luật về tiếp cận thông tin (không công khai thông tin thuộc bí mật nhà nước/hạn chế tiếp cận), bảo vệ dữ liệu cá nhân; chỉ đăng tải thông tin đã kiểm chứng, tránh công kích cá nhân.

"Có thể thấy, hình ảnh đại biểu “số” được xây bằng ba chữ: Công khai, Lắng nghe, Theo đến cùng. Khi cử tri nhìn thấy điều đó, sự gần dân sẽ tự nhiên và sức thuyết phục sẽ bền vững", Phó Chủ nhiệm Ủy ban Trần Văn Khải nhấn mạnh.

Thanh Hải; Ảnh: Quang Khánh