Trở lại hiện trường khai quật thuyền cổ ở Bắc Ninh: Sững sờ khi hiện vật quý hiếm bị 'bỏ quên' giữa hồ nước

Thuyền cổ ở Bắc Ninh được phát hiện đầu năm 2025 khi một hộ dân cải tạo ao nuôi cá. Đến tháng 3.2025, UBND tỉnh Bắc Ninh ban hành Quyết định số 371/QĐ-UBND, cho phép khai quật khẩn cấp di tích trên diện tích 300m². Sau khai quật, hai thân thuyền được phủ bạt, lấp cát và đất để bảo tồn tại chỗ, chờ một phương án bảo tồn lâu dài.

Sau khi đôi thuyền cổ được lấp cát bảo vệ tại chỗ, hố khai quật hiện giống một hồ nước sâu

Về nguyên tắc, đây là giải pháp bảo vệ tạm thời, đòi hỏi hiện trường phải được theo dõi thường xuyên và mọi biến động môi trường phải được kiểm soát. Thật đáng tiếc là, tại thời điểm nhóm phóng viên Văn Hóa trở lại hiện trường, những gì quan sát được lại đặt ra hàng loạt câu hỏi.

Hố khai quật đã biến thành một vùng nước rộng. Tấm bạt từng được sử dụng để che phủ hiện vật đã nổi lên trên mặt nước. Cỏ cây mọc um tùm tới mức không còn lối đi vào hiện trường. Khu vực phát hiện thuyền cổ vốn nằm thấp hơn mặt bờ hơn 2m lại càng không thể quan sát được từ bên ngoài.

Tại thời điểm nhóm phóng viên có mặt, không thấy hoạt động kiểm tra hay xử lý nước tại khu vực. Hiện trường cũng chưa thể hiện rõ dấu hiệu của một chế độ giám sát thường xuyên đối với di tích khảo cổ đặc biệt này.

Hai thân thuyền đã được lấp cát để bảo vệ nên không thể quan sát trực tiếp tình trạng bên dưới. Vì vậy, chưa thể kết luận hiện vật đã hư hại. Tuy nhiên, những hình ảnh bắt gặp tại hiện trường khai quật khiến người viết không khỏi xót xa và đặt ra những hoài nghi.

Nước đã tích tụ từ bao giờ? Đó là nước mưa, nước ngầm hay hệ quả của hệ thống thoát nước không bảo đảm? Tấm bạt nổi trên mặt nước có đồng nghĩa lớp bảo vệ bên dưới đã xê dịch? Hiện trường được kiểm tra lần gần nhất khi nào? Và đây không thể là những câu hỏi bị chìm nghỉm dưới mặt nước cùng hiện vật.

Giá trị đặc biệt, cách bảo vệ không thể sơ sài

Khu vực từng khai quật đôi thuyền cổ nay bị nước nhấn chìm, tấm bạt phủ đã nổi trên mặt nước

Điều khiến giới khảo cổ đặc biệt quan tâm không chỉ là kích thước của hai thân thuyền, mà còn nằm ở cấu trúc và kỹ thuật chế tác hiếm gặp. Nhiều nhà nghiên cứu, khoa học đều có chung nhận định: Thuyền được đóng hoàn toàn bằng gỗ, không hề sử dụng sắt trong các bộ phận kết cấu và liên kết thuyền.

Căn cứ trên các nguồn tài liệu về thuyền cổ Việt Nam và trên thế giới, giới nghiên cứu đánh giá đây là di tích thuyền có quy mô, cấu trúc và kỹ thuật phức tạp, là loại hình duy nhất phát hiện được cho đến nay không chỉ ở Việt Nam mà còn trên bình diện quốc tế.

Nhất là ở kết cấu liên kết ở phần đầu (mũi) và đuôi thuyền, cụ thể là ở khối liên kết giữa phần độc mộc ở đáy và phần nhô lên ở mũi và đuôi chưa hề được gặp ở bất cứ đâu trên thế giới.

Theo kết quả nghiên cứu sơ bộ, dấu tích gồm hai thân gỗ đặt song song, nhiều khả năng là phần chìm dưới nước, có chức năng tương tự hai phao nâng đỡ kết cấu phía trên. Phần kiến trúc bên trên hiện không còn, có thể đã bị tháo dỡ trong lịch sử.

Mặc dù chưa công bố niên đại cụ thể, nhưng căn cứ vào kỹ thuật cho thấy, loại hình thuyền này có thể được đóng tại Việt Nam, là sự phát triển tiếp nối của kỹ thuật đóng thuyền thời Đông Sơn muộn thông qua việc so sánh phần đáy của hai thân với kết cấu độc mộc (được làm từ thân cây).

Đến nay, công năng chính xác của cấu trúc vẫn chưa được thống nhất. Có ý kiến cho rằng đây là thuyền song thân phục vụ di chuyển hoặc vận chuyển trên sông. Giả thuyết khác cho rằng đó có thể là một cấu trúc nổi gắn với bờ.

Trong các khoang thuyền, nhóm nghiên cứu còn phát hiện nhiều loại hạt, quả và mảnh gỗ. Những dấu tích hữu cơ này có thể cung cấp tư liệu quan trọng để tìm hiểu môi trường cổ, công năng phương tiện và đời sống cư dân dọc dòng sông Dâu.

Chính vì còn nhiều vấn đề khoa học chưa được giải mã, việc bảo vệ nguyên vẹn hiện vật, địa tầng và không gian khảo cổ xung quanh càng trở nên cấp thiết. Nếu hiện trường bị biến đổi trước khi nghiên cứu đầy đủ, những thông tin lịch sử không thể tái tạo có nguy cơ mất đi vĩnh viễn.

Một phát hiện được đánh giá quý hiếm không thể chỉ được bảo vệ bằng một tấm bạt, một lớp cát rồi phó mặc cho thời tiết.

Trước hiện trạng này, trao đổi với chúng tôi, một chuyên gia về bảo tồn cho biết: Sau khi khai quật thuyền cổ, nếu chưa có phương án bảo tồn khoa học, việc tiến hành phủ bạt, lấp cát để hiện vật nằm trong lòng đất, bảo đảm môi trường là điều cần thiết. Nhưng sau đó cần phải giữ được mặt bằng ổn định, tránh sự can thiệp của những yếu tố ngoại cảnh, nghĩa là nếu nước xâm thực cần phải được xử lý bơm hút.

Thuyền cổ trong thời gian khai quật khẩn cấp, toàn bộ cấu trúc hai thân còn hiện rõ tại hiện trường

Trong trường hợp hiện vật bị nước bao phủ trở lại có thể do nước ngầm hoặc nước mưa trong một thời gian dài, lớp phủ bạt lại bị bung ra, thì hiện vật gỗ có thể bị mủn hoặc biến dạng sau khi tiếp tục khai quật. Đây là điều rất đáng tiếc.

Nếu không có biện pháp bơm hút nước thường xuyên, bảo đảm ổn định môi trường, hiện vật thuyền cổ sẽ bị tác động nghiêm trọng vì lớp đất cũ phủ trên hiện vật đã bị bóc đi hết.

Khẩn trương và nghiêm ngặt chưa?

Ngày 3.12.2025, Bộ VHTTDL ban hành văn bản số 6587/BVHTTDL-DSVH, đề nghị UBND tỉnh Bắc Ninh (nay là TP. Bắc Ninh) triển khai các biện pháp bảo vệ và phát huy giá trị thuyền cổ.

Yêu cầu được đặt ra khá rõ: Bố trí lực lượng bảo vệ nghiêm ngặt khu vực khai quật; bảo đảm an ninh, an toàn; ngăn chặn hành vi xâm hại; tiếp tục đánh giá đặc điểm, loại hình và niên đại; tổ chức tham vấn chuyên gia; xây dựng kế hoạch bảo vệ, chỉnh lý, bảo quản hiện vật và lập hồ sơ khoa học.

Tiếp đó, thuyền cổ ở Bắc Ninh được đưa vào Danh mục kiểm kê di tích của Bắc Ninh, thuộc loại hình di tích khảo cổ. Theo Luật Di sản văn hóa năm 2024, di tích nằm trong Danh mục kiểm kê phải được áp dụng các biện pháp quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị như đối với di tích cấp tỉnh.

Nói cách khác, đây không còn là một hiện vật mới phát hiện đang ở trạng thái “chờ xem xét”. Trách nhiệm bảo vệ đã được xác lập. Thế nhưng, giữa yêu cầu “bảo vệ nghiêm ngặt” trên văn bản và hiện trạng nhóm phóng viên Văn Hóa ghi nhận đang tồn tại một khoảng cách cần được giải thích.

Không thể để cụm từ “đang chờ phương án” trở thành lý do cho sự trì hoãn không thời hạn.

Cần nhìn nhận thận trọng rằng, đối với gỗ khảo cổ từng nằm lâu trong môi trường ngập nước, yêu cầu bảo tồn không nhất thiết là phải giữ hiện trường khô ráo. Nếu gỗ bị làm khô đột ngột, cấu trúc có thể co ngót, nứt hoặc biến dạng.

Môi trường ngập nước, thiếu oxy và lớp bùn bao quanh trước đó có thể chính là điều kiện giúp vật liệu hữu cơ tồn tại qua thời gian dài. Vì vậy, không thể chỉ nhìn thấy nước rồi lập tức yêu cầu bơm cạn. Nhưng cũng không thể lấy đặc thù bảo quản gỗ ngâm nước để giải thích cho mọi trạng thái của hiện trường.

Điểm mấu chốt là nguồn nước, mực nước, nhiệt độ, độ pH, chất lượng nước và độ ổn định của lớp phủ có được kiểm soát hay không. Nếu nước được duy trì có chủ đích, phải có phương án kỹ thuật, chế độ quan trắc và ngưỡng an toàn. Nếu nước tích tụ ngoài dự kiến, phải đánh giá ngay nguy cơ xói lở, dịch chuyển lớp phủ và biến đổi địa tầng.

Sau hơn một năm kể từ khi phát hiện, điều dư luận cần không phải là những đánh giá lặp lại rằng thuyền cổ ở Bắc Ninh “độc đáo”, “quý hiếm” hay “có giá trị tầm quốc tế”. Giá trị của di tích đã được giới chuyên môn nhận diện. Vấn đề còn lại là giá trị ấy đang được bảo vệ như thế nào.

Thuyền cổ ở Bắc Ninh không chỉ là hai cấu kiện gỗ nằm dưới một ao nước. Đây là nguồn tư liệu có thể mở ra những nhận thức mới về kỹ thuật đóng thuyền, giao thông thủy, môi trường và đời sống cư dân ở không gian Luy Lâu cổ. Nhưng mọi giá trị khoa học chỉ tồn tại khi hiện vật và bối cảnh khảo cổ còn được giữ nguyên.

Trước hiện trạng này, trao đổi với chúng tôi, một chuyên gia về bảo tồn cho biết: Sau khi khai quật thuyền cổ, nếu chưa có phương án bảo tồn khoa học, việc tiến hành phủ bạt, lấp cát để hiện vật nằm trong lòng đất, bảo đảm môi trường là điều cần thiết. Nhưng sau đó cần phải giữ được môi trường ổn định, tránh sự can thiệp của những yếu tố ngoại cảnh, nghĩa là nếu nước xâm thực cần phải được xử lý bơm hút ngay.

Trong trường hợp hiện vật bị nước bao phủ trở lại có thể do nước ngầm hoặc nước mưa trong một thời gian dài, lớp phủ bạt lại bị bung ra, thì hiện vật gỗ có thể bị mủn hoặc biến dạng sau khi tiếp tục khai quật. Đây là điều rất đáng tiếc. Nếu không có biện pháp bơm hút nước thường xuyên, bảo đảm ổn định môi trường, hiện vật thuyền cổ sẽ bị tác động nghiêm trọng vì lớp đất cũ phủ trên hiện vật đã bị bóc đi hết.