Trường học hạnh phúc không chỉ đẹp trên truyền thông mà phải đẹp trong ký ức học sinh

Văn hóa học đường không được tạo nên từ những khẩu hiệu đẹp, mà được nuôi dưỡng qua cách thầy cô lắng nghe học sinh, cách nhà trường ứng xử với những sai lầm và cách mỗi thành viên tôn trọng sự khác biệt.

Tọa đàm "Xây dựng văn hóa học đường gắn với kiến tạo trường học hạnh phúc" của Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức tối 21/11/2026.

Tọa đàm "Xây dựng văn hóa học đường gắn với kiến tạo trường học hạnh phúc" của Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức tối 21/11/2026.

Hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11), tối 21/11, Khoa Tâm lý học, Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức tọa đàm trực tuyến "Xây dựng văn hóa học đường gắn với kiến tạo trường học hạnh phúc". 

Chương trình quy tụ bốn chuyên gia trong lĩnh vực giáo dục và tâm lý học: GS.TS Huỳnh Văn Sơn, Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh; TS Mai Mỹ Hạnh, Phó Trưởng khoa Tâm lý học; TS Bùi Hồng Quân, Trưởng khoa Giáo dục Mầm non và TS Giang Thiên Vũ, giảng viên Khoa Tâm lý học.

Văn hóa học đường bắt đầu từ cách con người đối xử với nhau

Từ góc nhìn quản trị giáo dục, GS.TS Huỳnh Văn Sơn, Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh đặt vấn đề về việc chuyển hóa những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc như lòng nhân ái, tinh thần hiếu học, tôn sư trọng đạo và trách nhiệm cộng đồng thành những hành vi cụ thể trong môi trường giáo dục hiện đại. 

GS.TS Huỳnh Văn Sơn, Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh.

GS.TS Huỳnh Văn Sơn, Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh.

Trong tiến trình ấy, văn hóa không chỉ là những giá trị được tuyên bố mà phải trở thành những giá trị được thực hành. Vai trò nêu gương của người đứng đầu, tính công bằng trong quản trị, sự nhất quán giữa lời nói và hành động của đội ngũ nhà giáo là những yếu tố quan trọng góp phần hình thành bản sắc văn hóa của mỗi nhà trường.

Tiếp cận vấn đề từ góc độ tâm lý học giáo dục, TS Mai Mỹ Hạnh, Phó Trưởng khoa Tâm lý học, Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh đặc biệt nhấn mạnh rằng văn hóa học đường được bộc lộ rõ nét không chỉ khi mọi việc diễn ra thuận lợi, mà còn trong những tình huống có sai lầm, mâu thuẫn và bất đồng.

"Văn hóa học đường bắt đầu từ cách chúng ta đối xử với một con người, nhất là khi người ấy chưa làm đúng điều mong đợi", TS Mai Mỹ Hạnh nói.

Theo TS Mai Mỹ Hạnh, giáo dục nhân văn không đồng nghĩa với sự dễ dãi. Một giáo viên có thể dịu dàng trong cách giao tiếp nhưng vẫn cần rõ ràng về giới hạn, yêu cầu và trách nhiệm của học sinh. Đặc biệt, sự tôn trọng cần được chuyển hóa thành năng lực giao tiếp sư phạm cụ thể thông qua ba bước: quan sát và mô tả hành vi thay vì dán nhãn con người; lắng nghe để thấu hiểu cảm xúc, nhu cầu; và thiết lập giới hạn, đồng hành cùng học sinh điều chỉnh hành vi.

Khi học sinh mắc lỗi, thay vì vội vàng quy kết về phẩm chất hay thái độ, giáo viên cần tìm hiểu nguyên nhân, tạo cơ hội để các em giải thích, đồng thời hướng dẫn các em nhận trách nhiệm và khắc phục hậu quả. Cách tiếp cận này không chỉ bảo vệ phẩm giá người học mà còn giúp học sinh phát triển năng lực tự điều chỉnh, tinh thần trách nhiệm và khả năng giải quyết vấn đề.

Ở bậc học mầm non, TS Bùi Hồng Quân, Trưởng khoa Giáo dục Mầm non, Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh tiếp cận văn hóa học đường từ vai trò nêu gương của người lớn. Trẻ em học cách ứng xử không chỉ từ lời giảng dạy mà còn thông qua việc quan sát, bắt chước và trải nghiệm những hành vi thường ngày của giáo viên. 

Vì vậy, xây dựng văn hóa ứng xử tích cực cần bắt đầu từ quá trình đào tạo giáo viên, năng lực quản lý cảm xúc, cách giao tiếp giữa đồng nghiệp, cách phối hợp với phụ huynh và sự hỗ trợ của nhà trường đối với đội ngũ nhà giáo.

Một ngôi trường đẹp trên truyền thông có thực sự đẹp trong ký ức học sinh?

Một trong những vấn đề đáng suy ngẫm của tọa đàm là câu hỏi: Một ngôi trường có thể rất đẹp qua những hình ảnh truyền thông, nhưng liệu có thực sự đẹp trong ký ức của những học sinh từng học tập ở đó? Câu hỏi gợi mở ranh giới giữa việc xây dựng hình ảnh một ngôi trường hạnh phúc và việc tạo dựng một môi trường giáo dục thực sự mang lại trải nghiệm tích cực cho người học. "Một ngôi trường đẹp trong mắt cộng đồng chưa chắc đã là một ngôi trường đẹp trong ký ức của học sinh", TS Mai Mỹ Hạnh chia sẻ.

Cũng theo TS Mai Mỹ Hạnh chất lượng văn hóa học đường cần được nhìn nhận thông qua trải nghiệm tâm lý thực sự của người học. Học sinh có cảm thấy an toàn khi đến trường? Các em có được lắng nghe khi gặp khó khăn? Khi mắc lỗi, các em có cơ hội sửa sai hay chỉ mang theo cảm giác xấu hổ? Khi có ý kiến khác biệt, các em có đủ tin tưởng để bày tỏ? Đây là những câu hỏi quan trọng để đánh giá chất lượng của một môi trường giáo dục nhân văn. Một nhà trường có thể sở hữu cơ sở vật chất hiện đại, nhiều thành tích nổi bật và những hoạt động truyền thông hấp dẫn. Tuy nhiên, những điều ấy không thể thay thế cảm giác được tôn trọng, được công nhận và được thuộc về của mỗi học sinh.

Theo GS.TS Huỳnh Văn Sơn, học sinh có thể không nhớ hết những khẩu hiệu trong sân trường, nhưng có thể nhớ rất lâu một lời động viên khi thất bại, một ánh mắt tin tưởng khi mất tự tin hoặc một người thầy kiên nhẫn lắng nghe khi các em gặp khó khăn. Ở chiều ngược lại, những trải nghiệm bị xem nhẹ, đối xử thiếu công bằng hay những lời nói gây tổn thương cũng có thể trở thành ký ức khó quên.

Vì vậy, xây dựng trường học hạnh phúc không chỉ đòi hỏi nhà trường lan tỏa những giá trị tích cực, mà còn cần thiết lập cơ chế lắng nghe những trải nghiệm chưa tích cực của học sinh, giáo viên và phụ huynh để liên tục cải thiện chất lượng môi trường giáo dục. 

"Truyền thông giúp một ngôi trường được biết đến, nhưng chính những trải nghiệm nhân văn mới khiến ngôi trường ấy được học sinh nhớ đến bằng tình yêu thương và sự trân trọng", GS.TS Huỳnh Văn Sơn chia sẻ.

Từ nhận thức đến hành vi: Khi học sinh tự giác lựa chọn cách ứng xử có văn hóa

Một khía cạnh quan trọng khác được thảo luận là khoảng cách giữa việc biết điều đúng và thực sự làm được điều đúng. TS Giang Thiên Vũ, giảng viên Khoa Tâm lý học, Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh nhìn nhận vấn đề từ góc độ giáo dục năng lực cảm xúc xã hội. 

Theo TS Giang Thiên Vũ, một học sinh có thể hiểu rằng cần tôn trọng người khác nhưng vẫn buông lời tổn thương khi tức giận; biết hợp tác là cần thiết nhưng lại khó chấp nhận ý kiến trái chiều. Khi được rèn luyện khả năng nhận diện và điều chỉnh cảm xúc, thấu hiểu quan điểm người khác, xây dựng mối quan hệ tích cực và đưa ra quyết định có trách nhiệm, học sinh sẽ từng bước chuyển hóa giá trị văn hóa thành hành vi.

Tuy nhiên, năng lực này không thể hình thành bền vững chỉ sau một vài tiết học. Văn hóa ứng xử cần được nuôi dưỡng thông qua những trải nghiệm nhất quán hằng ngày, trong đó giáo viên làm gương, học sinh được khuyến khích đối thoại, hợp tác và giải quyết bất đồng trên tinh thần tôn trọng. Đáng chú ý, tọa đàm cũng đề cập đến một tình huống thường gặp trong thực tiễn: Khi học sinh phản ứng gay gắt hoặc không đồng tình với giáo viên, làm thế nào để vừa tôn trọng tiếng nói của các em, vừa duy trì nguyên tắc lớp học?

Đưa văn hóa học đường vào thực tiễn giáo dục

Bên cạnh những trao đổi chuyên môn, chương trình cũng minh chứng thêm tài liệu "Văn hóa học đường" dành cho học sinh từ lớp 1 đến lớp 9, do GS.TS Huỳnh Văn Sơn chủ biên cùng các cộng sự biên soạn. Việc giới thiệu bộ sách gợi mở hướng tiếp cận giáo dục văn hóa học đường theo hướng liên tục, phù hợp với đặc điểm phát triển của học sinh ở từng cấp học. 

Thay vì chỉ truyền đạt những chuẩn mực để học sinh ghi nhớ, việc giáo dục văn hóa cần gắn với các tình huống gần gũi, hoạt động trải nghiệm, sự nêu gương của người lớn và những hành vi có thể quan sát, thực hành và đánh giá.

Trường học hạnh phúc không phải là trường học không có hạn chế

Thông điệp xuyên suốt chương trình là xây dựng trường học hạnh phúc không có nghĩa tạo dựng một môi trường hoàn hảo, không có mâu thuẫn hay khác biệt. Điều quan trọng hơn là cách nhà trường ứng xử trước những điều chưa hoàn hảo: giáo viên có sẵn sàng lắng nghe học sinh, học sinh có cơ hội sửa chữa sai lầm, đồng nghiệp có thể góp ý mà không làm tổn thương nhau và phụ huynh có thể đối thoại với nhà trường trên tinh thần hợp tác hay không.

GS.TS Huỳnh Văn Sơn chia sẻ: Trường học hạnh phúc không phải là trường học không có hạn chế mà đó là hành trình đổi thay để hạnh phúc hơn bắt đầu từ sự điều chỉnh của từng bên và các bên. Từ người học, thầy cô, phụ huynh và môi trường xung quanh đều có sức mạnh để đổi thay và quan trọng nhất là cùng đổi thay chứ không phải chờ nhau hay nhường nhau; ép nhau thực hiện.

Từ những góc nhìn của các chuyên gia, tọa đàm gửi đến đội ngũ cán bộ quản lý, giáo viên, phụ huynh và người học một thông điệp giản dị nhưng sâu sắc: giá trị của một ngôi trường không chỉ được đo bằng những thành tích hay hình ảnh đẹp, mà còn bằng những con người đã trưởng thành từ nơi ấy và những ký ức tốt đẹp mà họ mang theo suốt cuộc đời.

Thanh Dũng

Nguồn Công dân & Khuyến học: https://congdankhuyenhoc.vn/truong-hoc-hanh-phuc-khong-chi-dep-tren-truyen-thong-ma-phai-dep-trong-ky-uc-hoc-sinh-179261122102444571.htm