Từ bảo hộ đến khai thác chỉ dẫn địa lý: Chìa khóa mở rộng thị trường cho đặc sản vùng dân tộc thiểu số

Tọa đàm “Từ bảo hộ đến khai thác chỉ dẫn địa lý: Chìa khóa mở rộng thị trường cho đặc sản vùng dân tộc thiểu số”

 "Tấm vé thông hành" gia tăng giá trị và khẳng định thương hiệu đặc sản

Chia sẻ tại Tọa đàm “Từ bảo hộ đến khai thác chỉ dẫn địa lý: Chìa khóa mở rộng thị trường cho đặc sản vùng dân tộc thiểu số” do Tạp chí Công Thương tổ chức, bà Hà Kiều Oanh - Phó trưởng Phòng Phát triển năng lực xúc tiến thương mại, Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương) khẳng định chỉ dẫn địa lý là công cụ xác lập thông tin, nguồn gốc, danh tiếng và đặc thù của sản phẩm gắn liền với vùng địa lý cụ thể. Đây là cơ sở củng cố niềm tin để người tiêu dùng sẵn sàng trả giá cao hơn. 

Thực tế cho thấy, mật ong bạc hà Mèo Vạc (Hà Giang) đã tăng giá trị gấp đôi; cam Cao Phong, cam Vinh tăng hơn 50%; bưởi Phúc Trạch, nước mắm Phú Quốc tăng từ 30 - 50% sau khi được bảo hộ. Đặc biệt, nước mắm Phú Quốc - chỉ dẫn địa lý đầu tiên của Việt Nam được bảo hộ tại EU đã chinh phục được thị trường khắt khe này và Nhật Bản. Như vậy, có thể thấy chỉ dẫn địa lý chính là "tấm vé thông hành", "quyển hộ chiếu" ra quốc tế qua các mắt xích xúc tiến thương mại, hội chợ, triển lãm.

Bà Hà Kiều Oanh - Phó trưởng Phòng Phát triển năng lực xúc tiến thương mại, Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương) khẳng định chỉ dẫn địa lý là công cụ xác lập thông tin, nguồn gốc, danh tiếng và đặc thù của sản phẩm gắn liền với vùng địa lý cụ thể; là cơ sở củng cố niềm tin để người tiêu dùng sẵn sàng trả giá cao hơn

Chia sẻ về vấn đề này, ông Đào Đức Huấn - Trưởng phòng quản lý OCOP và Du lịch nông thôn, Văn phòng Điều phối Trung ương Chương trình mục tiêu quốc gia (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, phát triển chỉ dẫn địa lý tại Việt Nam đã bắt đầu từ năm 2001 với chè Shan Tuyết Mộc Châu, nước mắm Phú Quốc. 

Chỉ dẫn địa lý là quá trình định vị pháp lý, biến thương hiệu nền thành tài sản của quốc gia và cộng đồng. Dù vậy, ông Đào Đức Huấn khẳng định bảo hộ không phải "đũa thần" tự động làm tăng giá trị hay mở rộng thị trường mà là bước đầu để tiếp cận thị trường bền vững.

Ở góc độ địa phương, ông Lã Đức Đoàn - Trưởng phòng Quản lý Thương mại, Sở Công Thương tỉnh Lạng Sơn chia sẻ khai thác chỉ dẫn địa lý giúp nâng cao khả năng nhận diện, bảo vệ danh tiếng và khẳng định chất lượng đặc sản. 

Hiện nay, Lạng Sơn đã chủ động chuẩn hóa sản phẩm, bao bì, truy xuất nguồn gốc và đẩy mạnh thương mại điện tử để đưa sản phẩm vào chuỗi phân phối. Qua đó tạo nền tảng nâng cao sức cạnh tranh và gia tăng giá trị cho sản phẩm địa phương.

Ông Lã Đức Đoàn - Trưởng phòng Quản lý Thương mại, Sở Công Thương tỉnh Lạng Sơn cho biết, địa phương đã chủ động chuẩn hóa sản phẩm, bao bì, truy xuất nguồn gốc và đẩy mạnh thương mại điện tử để đưa sản phẩm vào chuỗi phân phối

Nhận diện những "điểm nghẽn" từ sản xuất đến tiêu thụ

Mặc dù mang lại tiềm năng lớn, việc khai thác chỉ dẫn địa lý hiện đang đối mặt với nhiều rào cản. Nhìn nhận từ thực tế xúc tiến thương mại, bà Hà Kiều Oanh chỉ ra 4 "điểm nghẽn" lớn:

Thứ nhất, về sản phẩm và tổ chức sản xuất, các mặt hàng chủ yếu vẫn là hàng tươi sống, chế biến thô; tình trạng sản xuất ồ ạt phá vỡ vùng bảo hộ dẫn đến chất lượng không đồng đều và nguồn cung vượt quá cầu. 

Thứ hai, ở khâu nhận diện thương hiệu, việc nhận diện chỉ dẫn địa lý chưa có sự gắn kết chặt chẽ với thương hiệu sản phẩm, đồng thời bao bì cũng chưa được đầu tư bài bản. 

Thứ ba là thiếu tính liên tục trong xúc tiến thương mại, khi hầu hết các hoạt động chỉ dừng lại ở thời điểm diễn ra hội chợ hay giao thương mà thiếu đi sự kết nối, duy trì mối quan hệ lâu dài với người mua sau đó.

Cuối cùng, năng lực nội tại của các doanh nghiệp, hợp tác xã vẫn còn hạn chế, đặc biệt là sự yếu kém về ngoại ngữ, kỹ năng marketing, khả năng phân tích thị trường cũng như cách tiếp cận các kênh phân phối hiện đại.

Ông Đào Đức Huấn - Trưởng phòng quản lý OCOP và Du lịch nông thôn, Văn phòng Điều phối Trung ương Chương trình mục tiêu quốc gia (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) nhấn mạnh, sản phẩm chỉ dẫn địa lý đòi hỏi duy trì chất lượng đồng đều khắt khe, vì một chủ thể vi phạm an toàn thực phẩm có thể làm ảnh hưởng danh tiếng cả cộng đồng

Cùng chung nhận định, ông Đào Đức Huấn nhấn mạnh điểm nghẽn lớn nhất của khu vực miền núi và đồng bào dân tộc thiểu số hiện nay là năng lực tổ chức sản xuất và tiếp cận thị trường (kết nối, giá, thanh toán, logistics, thời hạn giao hàng). 

Khác với xuất khẩu thông thường, sản phẩm chỉ dẫn địa lý đòi hỏi duy trì chất lượng đồng đều khắt khe, vì một chủ thể vi phạm an toàn thực phẩm có thể làm ảnh hưởng danh tiếng cả cộng đồng. Do đó, người sản xuất phải chịu trách nhiệm đến cùng.

Ở góc độ doanh nghiệp trực tiếp tham gia thị trường, ông Phan Bá Kiên - Giám đốc Công ty TNHH Baka phản ánh thực trạng trong khi đối tác nước ngoài bắt buộc phải có chỉ dẫn địa lý thì tại thị trường trong nước, vai trò của chỉ dẫn địa lý vẫn chưa được nhìn nhận đúng mức, khiến sản phẩm gắn chỉ dẫn địa lý chưa tạo được nhiều ưu thế cạnh tranh khi vào hệ thống phân phối nội địa.

Giải pháp đồng bộ: Kết nối chuỗi giá trị và lồng ghép nguồn lực chính sách

Để khắc phục những hạn chế trên, các diễn giả đều thống nhất cần có giải pháp toàn diện và sự phối hợp liên ngành. Bà Hà Kiều Oanh khuyến nghị các chủ thể cần xác định rõ khách hàng mục tiêu để ổn định quy mô, tránh làm "loãng" chỉ dẫn địa lý; đầu tư bài bản bao bì gắn với câu chuyện bản địa; kiên trì xúc tiến thương mại dài hạn; chủ động đưa sản phẩm lên sàn thương mại điện tử và nâng cao năng lực ứng dụng AI, marketing hiện đại.

Ông Phan Bá Kiên - Giám đốc Công ty TNHH Baka kiến nghị cơ quan quản lý Nhà nước tăng cường tuyên truyền và có cơ chế tôn vinh sản phẩm chỉ dẫn địa lý 

Từ thực tiễn doanh nghiệp, ông Phan Bá Kiên cho biết Công ty TNHH Baka khai thác chỉ dẫn địa lý "Gia Lai" cho cà phê theo ba hướng: nâng cao giá trị/chất lượng, hỗ trợ xuất khẩu (đã chinh phục thị trường Nhật Bản, Mỹ) và phát triển du lịch nông nghiệp (mô hình "farm trip"). 

Ông Phan Bá Kiên nhấn mạnh doanh nghiệp phải gắn kết chặt chẽ và mang lại lợi ích thiết thực cho nông dân như mua giá cao hơn, tập huấn canh tác an toàn, kiểm soát dư lượng hóa chất. Đồng thời, ông cũng kiến nghị cơ quan quản lý Nhà nước tăng cường tuyên truyền và có cơ chế tôn vinh sản phẩm chỉ dẫn địa lý tương tự Cuộc vận động "Người Việt Nam ưu tiên dùng hàng Việt Nam".

Đối với định hướng địa phương, ông Lã Đức Đoàn cho rằng Lạng Sơn đang tập trung hình thành chuỗi hỗ trợ liên ngành: Ngành Nông nghiệp chuẩn hóa vùng nguyên liệu và truy xuất nguồn gốc; ngành Khoa học và Công nghệ hỗ trợ sở hữu trí tuệ, phát triển chỉ dẫn địa lý; ngành Công Thương đẩy mạnh xúc tiến thương mại, kết nối siêu thị, nhà nhập khẩu và sàn thương mại điện tử. Doanh nghiệp và hợp tác xã giữ vai trò trung tâm để từng bước hình thành chuỗi giá trị ổn định.

Về phía cơ chế chính sách vĩ mô, ông Đào Đức Huấn thông tin Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang phối hợp lồng ghép yêu cầu chỉ dẫn địa lý vào Chương trình OCOP. Cụ thể, theo Bộ tiêu chí của Thủ tướng Chính phủ, các sản phẩm OCOP 4 sao và 5 sao nằm trong vùng chỉ dẫn địa lý đã bảo hộ bắt buộc phải sử dụng chỉ dẫn địa lý đó. 

Bên cạnh đó, việc lồng ghép nguồn lực từ các Chương trình mục tiêu quốc gia (Nông thôn mới, Giảm nghèo bền vững, Phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi) sẽ hỗ trợ toàn diện về vùng nguyên liệu, tiêu chuẩn, bao bì và tiếp cận thị trường. Sự kết hợp giữa Nông nghiệp (sản xuất), Khoa học và Công nghệ (thương hiệu) và Công Thương (xúc tiến thương mại) chính là giải pháp tổng thể giúp các hợp tác xã, doanh nghiệp miền núi vượt qua rào cản hạ tầng, logistics để khai thác hiệu quả tài sản trí tuệ được Nhà nước bảo hộ.