Từ một bức ảnh đến cuộc trở về của những người lính chưa biết tên (Kỳ 1)

Hành trình từ một bức ảnh

Cuộc tìm kiếm ấy được Bộ Tư lệnh TP Hồ Chí Minh triển khai trong khuôn khổ "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ". Nhưng ít ai biết rằng, để đi đến quyết định mở cuộc khai quật quy mô lớn giữa lòng đô thị, đã có một hành trình âm thầm kéo dài nhiều năm, bắt đầu từ một tư liệu tưởng chừng chỉ còn giá trị lưu trữ: một bức ảnh chiến trường được chụp gần 6 thập kỷ trước.

Đó là bức ảnh ghi lại khu vực Nghĩa trang Đô Thành - Chí Hòa sau những ngày giao tranh ác liệt của Xuân Mậu Thân 1968. Trong khuôn hình đã ngả màu theo thời gian hiện lên những khoảng đất trống, hàng cây, các công trình và dấu vết của chiến tranh. Với nhiều người, đó chỉ là một tư liệu lịch sử. Nhưng với Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng - người nhiều năm nghiên cứu lịch sử đô thị Sài Gòn - tấm ảnh ấy chứa đựng những thông tin có thể dẫn đến một sự thật vẫn còn nằm sâu dưới lòng đất.

Bức ảnh ghi lại toàn cảnh khu vực Nghĩa trang Đô Thành - Chí Hòa sau những ngày giao tranh ác liệt của Xuân Mậu Thân 1968 (Ảnh: Tư liệu)

Điều khiến ông Thắng trăn trở không phải giá trị của bức ảnh, mà là câu hỏi phía sau nó: liệu khu vực được ghi lại trong bức ảnh có phải nơi từng chôn cất tập thể các chiến sĩ đã hy sinh trong những trận đánh Mậu Thân? Nếu đúng, sau gần 60 năm đô thị hóa, dấu tích ấy còn lại ở đâu?

Từ câu hỏi đó, ông bắt đầu một hành trình nghiên cứu kéo dài nhiều năm.

Là người nghiên cứu kiến trúc và lịch sử đô thị, kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng hiểu rằng mỗi bức ảnh đều mang trong mình những "tọa độ" riêng. Một hàng cây, hướng đổ của bóng nắng, vị trí một con đường, khoảng cách giữa các công trình hay cao trình địa hình đều có thể trở thành căn cứ để xác định vị trí, ngay cả khi cảnh quan đã thay đổi gần như hoàn toàn sau nhiều thập kỷ.

Từng chi tiết nhỏ trong bức ảnh được ông đưa lên bàn phân tích. Ông đối chiếu với bản đồ Sài Gòn trước năm 1975, ảnh hàng không, tài liệu quân sự, hồ sơ lưu trữ trong và ngoài nước, các bản đồ quy hoạch đô thị qua nhiều thời kỳ. Công việc ấy diễn ra bền bỉ, lặp đi lặp lại trong nhiều năm. Có những dấu mốc tưởng như đã xác định được nhưng phải loại bỏ sau khi phát hiện chưa trùng khớp với địa hình lịch sử. Có những khoảng cách trên thực địa chỉ vài mét nhưng phải mất nhiều ngày kiểm chứng bằng nhiều nguồn tư liệu khác nhau.

Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng và người viết bài tại Công viên Lê Thị Riêng.

Càng đối chiếu, các dữ liệu càng hội tụ về một vị trí: khu vực nay là Công viên Lê Thị Riêng - nơi trước năm 1975 là Nghĩa trang Đô Thành, còn được gọi là Nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán.

Theo nhiều tài liệu lịch sử, trong đợt hai của cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, khu vực Chí Hòa là một trong những chiến trường ác liệt nhất ở cửa ngõ Tây Bắc Sài Gòn. Sau các trận đánh, nhiều cán bộ, chiến sĩ đã anh dũng hy sinh. Trong điều kiện chiến tranh, nhiều thi thể được chôn cất ngay tại khu vực nghĩa trang hoặc gần nơi giao tranh, không bia mộ, không hồ sơ lưu trữ đầy đủ. Theo thời gian, khi thành phố phát triển, nghĩa trang được cải tạo thành công viên, dấu tích chiến tranh dần bị phủ lấp.

Tuy nhiên, đối với Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng, những dữ liệu từ bức ảnh vẫn chưa đủ để khẳng định giả thiết về một hố chôn tập thể. Ông tiếp tục tìm gặp các cựu chiến binh, những người từng sinh sống quanh khu vực Chí Hòa, các nhà nghiên cứu lịch sử quân sự để đối chiếu thông tin. Mỗi lời kể được đặt cạnh bản đồ, mỗi ký ức được so sánh với tư liệu lưu trữ. Chỉ khi nhiều nguồn độc lập cùng chỉ về một vị trí, giả thiết mới dần có cơ sở khoa học.

Sau khi hoàn thiện hồ sơ nghiên cứu, ông Nguyễn Xuân Thắng chuyển toàn bộ tư liệu, bản đồ và các phân tích của mình đến Bộ Tư lệnh TP Hồ Chí Minh. Điều ông mong muốn không phải chứng minh một giả thuyết nghiên cứu, mà là cung cấp thêm cơ sở để các cơ quan chuyên môn kiểm chứng, bởi phía sau mỗi dữ liệu rất có thể là nơi yên nghỉ của những người lính vẫn chưa được trở về.

Đề xuất ấy nhanh chóng nhận được sự quan tâm của Bộ Tư lệnh TP Hồ Chí Minh. Tuy nhiên, đối với một nhiệm vụ đặc biệt như tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, một bức ảnh hay một giả thiết nghiên cứu, dù có giá trị đến đâu, cũng không thể là căn cứ duy nhất để quyết định khai quật.

Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung - Chính ủy Bộ Tư lệnh TP Hồ Chí Minh trao đổi với Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy Petrovietnam Trần Quang Dũng.

Theo Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung, Chính ủy Bộ Tư lệnh TP Hồ Chí Minh, việc tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ là nhiệm vụ chính trị đặc biệt, đồng thời là trách nhiệm thiêng liêng đối với những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Vì vậy, mọi quyết định đều phải được xây dựng trên cơ sở khoa học, khách quan và được kiểm chứng chặt chẽ.

Từ những tài liệu ban đầu do Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng cung cấp, Bộ Tư lệnh TP Hồ Chí Minh đã phối hợp với các cơ quan chuyên môn triển khai một quá trình xác minh quy mô lớn. Hàng loạt nguồn tư liệu được rà soát và đối chiếu, từ hồ sơ quân sử, bản đồ tác chiến, ảnh hàng không, bản đồ địa hình qua các thời kỳ đến những biến động của không gian đô thị trong gần sáu thập kỷ. Song song với đó, nhiều nhân chứng từng trực tiếp chứng kiến các trận đánh hoặc việc mai táng sau chiến sự cũng được tìm gặp để đối chiếu thông tin.

Quá trình xác minh kéo dài nhiều tháng với nhiều vòng thẩm định độc lập. Mỗi dữ liệu chỉ được chấp nhận khi có sự trùng khớp với các nguồn tư liệu khác. Những chi tiết tưởng như rất nhỏ - vị trí cổng nghĩa trang, hướng tuyến đường cũ, khoảng cách giữa các công trình hay đặc điểm địa hình trước năm 1975 - đều được đưa vào phân tích nhằm thu hẹp phạm vi tìm kiếm.

Chỉ khi các kết quả nghiên cứu, ký ức nhân chứng và hồ sơ lịch sử cùng hội tụ về một tọa độ, Bộ Tư lệnh TP Hồ Chí Minh mới quyết định triển khai cuộc tìm kiếm tại khu vực Công viên Lê Thị Riêng.

Đó không chỉ là quyết định mở một cuộc khai quật. Đó còn là sự khởi đầu của hành trình đưa những người lính đã nằm lại gần sáu thập kỷ trong lòng đất trở về với đồng đội, gia đình và Tổ quốc. Từ một bức ảnh cũ tưởng như chỉ còn giá trị lưu trữ, một cuộc tìm kiếm chưa từng có đã được mở ra, với niềm tin rằng, dù thời gian có phủ lấp bao nhiêu lớp đất, những dấu vết của lịch sử vẫn luôn chờ được đánh thức.

Bộ Tư lệnh TP Hồ Chí Minh cùng các nhân chứng lịch sử kết nối các dữ liệu. Ảnh: Bộ Tư lệnh TP Hồ Chí Minh.

Ký ức dẫn đường - Khoa học kiểm chứng

Nếu bức ảnh cũ là điểm khởi đầu của cuộc tìm kiếm, thì để biến một giả thiết lịch sử thành quyết định khai quật giữa lòng đô thị lại là một hành trình hoàn toàn khác. Bởi với công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, niềm tin hay trực giác không bao giờ là đủ. Mỗi mét vuông đất được đào lên đều phải dựa trên những căn cứ khoa học được kiểm chứng nhiều lần, nhằm bảo đảm tính chính xác và sự tôn nghiêm đối với những người đã ngã xuống.

Sau khi tiếp nhận hồ sơ nghiên cứu của Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng, Bộ Tư lệnh TP Hồ Chí Minh không vội triển khai khai quật. Các cơ quan chuyên môn bắt đầu một quá trình xác minh độc lập với quy mô lớn, huy động nhiều lực lượng cùng tham gia đối chiếu, phân tích và đánh giá toàn bộ nguồn tư liệu liên quan đến khu vực từng là Nghĩa trang Đô Thành.

Khu vực phát hiện nhiều hài cốt liệt sĩ bên trong Công viên Lê Thị Riêng.

Theo Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung, Chính ủy Bộ Tư lệnh TP Hồ Chí Minh, tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ không chỉ là nhiệm vụ chính trị đặc biệt mà còn là trách nhiệm trước lịch sử, trước thân nhân các liệt sĩ và nhân dân. Chính vì vậy, mọi thông tin đều phải được kiểm chứng khách quan, khoa học trước khi đưa ra quyết định khảo sát hay khai quật.

Từ những dữ liệu ban đầu do Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng cung cấp, các tổ công tác lần lượt rà soát hồ sơ quân sử, bản đồ tác chiến của các đơn vị tham gia Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, ảnh hàng không, bản đồ địa hình Sài Gòn trước năm 1975, các tài liệu lưu trữ trong và ngoài nước cũng như quá trình biến đổi quy hoạch của khu vực qua gần 6 thập kỷ.

Đó là một công việc đòi hỏi sự kiên trì và chính xác gần như tuyệt đối. Những con đường đã biến mất khỏi bản đồ từ hàng chục năm trước được phục dựng lại trên nền ảnh cũ. Vị trí cổng Nghĩa trang Đô Thành, khu nhà xác, các lối đi nội bộ, hướng phát triển của tuyến đường Lê Văn Duyệt - nay là đường Cách Mạng Tháng Tám - đều được đối chiếu với hiện trạng. Ngay cả hướng của những hàng cây, khoảng cách giữa các công trình hay cao trình địa hình cũng trở thành dữ liệu để khoanh vùng vị trí nghi có hố chôn tập thể.

Mỗi nguồn tư liệu chỉ thực sự có giá trị khi được xác nhận bởi nhiều nguồn độc lập khác. Những giả thiết chưa đủ căn cứ đều được loại bỏ. Những dữ kiện còn mâu thuẫn tiếp tục được kiểm chứng. Chỉ khi các mảnh ghép lịch sử bắt đầu trùng khớp, bức tranh về khu vực chôn cất tập thể mới dần hiện lên rõ nét.

Nhưng tư liệu, dù đầy đủ đến đâu, vẫn chưa thể thay thế ký ức của những người từng đi qua chiến tranh.

Chính vì vậy, cùng với việc đối chiếu hồ sơ lịch sử, lực lượng chức năng đã tìm gặp nhiều nhân chứng từng sinh sống quanh khu vực Chí Hòa hoặc trực tiếp chứng kiến việc mai táng sau những trận đánh Mậu Thân. Những ký ức đã ngủ yên gần 60 năm bỗng trở thành những "tọa độ sống", giúp nối liền khoảng trống mà tài liệu lịch sử chưa thể lấp đầy.

Ở tuổi ngoài 70, ông Nguyễn Đình Đạt vẫn nhớ như in quang cảnh Nghĩa trang Đô Thành vào mùa hè năm 1968. Khi ấy mới 12 tuổi, ông theo cha đến khu vực nghĩa trang sau khi nghe tin nhiều xe quân sự chở thi thể các chiến sĩ giải phóng về mai táng.

Điều ông nhớ không chỉ là khung cảnh tang thương của chiến tranh, mà còn là vị trí của những hố chôn tập thể. Theo ký ức của ông, số lượng chiến sĩ hy sinh được đưa về quá lớn, việc chôn cất được tiến hành khẩn trương ngay phía trước và phía sau nghĩa trang. Khi khu vực phía sau không còn chỗ, phạm vi mai táng tiếp tục được mở rộng về phía cổng chính.

Ông Nguyễn Đình Đạt cùng người viết bài tại Công viên Lê Thị Riêng.

Suốt nhiều năm, ký ức ấy vẫn theo ông như một nỗi day dứt. Vì vậy, khi biết thành phố triển khai tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng, ông đã chủ động liên hệ với lực lượng chức năng để cung cấp toàn bộ những gì mình còn nhớ.

Một nhân chứng khác là ông Võ Huy Thịnh, hiện sinh sống tại phường Cầu Kiệu. Cũng ở tuổi 12 vào thời điểm diễn ra cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, ông nhiều lần theo các xe cứu thương vào Nghĩa trang Đô Thành và tận mắt chứng kiến việc chôn cất các chiến sĩ hy sinh.

Trong ký ức của ông Thịnh, từ cổng chính trên đường Lê Văn Duyệt có một con đường dẫn thẳng vào khu nhà xác. Các xe cứu thương tập kết tại một bãi đất rộng trước khi thi thể các chiến sĩ được đưa xuống một hố lớn để mai táng theo từng lớp. Sau lễ chôn cất, một xe cơ giới tiến vào san lấp toàn bộ khu vực, khiến dấu vết hố chôn dần biến mất dưới lớp đất.

Những chi tiết tưởng chừng rất nhỏ ấy lại mang ý nghĩa đặc biệt đối với lực lượng tìm kiếm. Vị trí khu nhà xác, hướng tuyến đường, khoảng cách từ cổng nghĩa trang đến nơi chôn cất... đều là những dữ liệu giúp kiểm chứng kết quả phân tích từ bản đồ và ảnh hàng không.

Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng mô tả hành trình tìm kiếm, khoanh vùng khu vực mộ chôn tập thể tại Công viên Lê Thị Riêng.

Khi các lời kể của nhân chứng được đặt cạnh những tư liệu mà Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng đã dày công nghiên cứu, nhiều điểm trùng khớp bắt đầu xuất hiện. Những vị trí được nhân chứng chỉ dẫn phù hợp với các dấu mốc trên bản đồ cũ; diễn biến việc mai táng cũng tương đồng với hồ sơ lịch sử về chiến sự tại khu vực Chí Hòa trong đợt hai cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968.

Sự gặp nhau giữa ký ức và khoa học đã tạo nên cơ sở quan trọng để Bộ Tư lệnh TP Hồ Chí Minh đưa ra quyết định cuối cùng.

Khu vực nghi có hố chôn tập thể được khoanh vùng. Các phương án khảo sát, khai quật được xây dựng chi tiết nhằm bảo đảm vừa đạt hiệu quả chuyên môn, vừa giữ gìn tối đa hiện trạng và sự tôn nghiêm của nơi yên nghỉ các liệt sĩ.

Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng kể về hành trình quy tập các hài cốt liệt sĩ ở Công viên Lê Thị Riêng.

Đoàn công tác Petrovietnam tại nhà quàn hài cốt liệt sĩ khai quật tại Công viên Lê Thị Riêng.

Quyết định ấy đánh dấu bước chuyển từ quá trình nghiên cứu sang hành động thực tế. Nhưng hơn thế, nó cho thấy công tác tìm kiếm hài cốt liệt sĩ hôm nay không còn chỉ dựa vào ký ức hay những dấu vết mờ nhạt của thời gian. Đó là sự kết hợp chặt chẽ giữa tư liệu lịch sử, khoa học kỹ thuật hiện đại và ký ức của những người còn sống.

Chính sự cộng hưởng ấy đã giúp những mảnh ghép rời rạc của gần 6 thập kỷ trước dần khớp nối, mở ra hy vọng đưa những người lính còn nằm lại dưới lòng đất trở về với đồng đội và gia đình. Đó cũng là minh chứng rằng, dù chiến tranh đã lùi xa, lịch sử vẫn luôn để lại dấu vết; và khi được soi chiếu bằng khoa học, được dẫn đường bởi ký ức và được thôi thúc bởi đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", những dấu vết ấy sẽ không bao giờ bị thời gian xóa nhòa.

(Còn tiếp)