Từ "Quyền được... ăn sáng và cà phê" đến "Quyền được... quét nhà và chống gậy đi chơi"

PGS.TS CCB Nguyễn Minh Vỹ - Giám đốc Trung tâm Công nghệ chống hàng giả Việt Nam (ACT); Nhà văn, CCB Đặng Vương Hưng - Người sáng lập tổ chức "Trái tim người lính";  doanh nhân Lê Thành Phong cùng một số anh em thành viên mới của Trung tâm ACT, ngồi cà phê một ngày mới tại Nha Trang.↵

Ăn sáng rồi uống cà phê, với người thành phố, là chuyện thường ngày. Nhưng mỗi sáng được tự chọn quán ăn, thanh thản ngồi nhâm nhi ly cà phê một mình hoặc với người mình quý, lại là điều không phải ai cũng có. Càng nhiều tuổi, tôi càng nhận ra: có những việc rất bình thường, đến một lúc nào đó mới hiểu, được làm cũng là hạnh phúc.

Thuở nhỏ phải đi học. Lớn lên phải đi làm. Có gia đình thì buổi sáng giục con ăn nhanh, lo đưa con đến trường cho kịp giờ, rồi tất tả đến cơ quan. Con lớn, có người lại tiếp tục đưa đón cháu…

Còn biết bao người vừa mở mắt đã nghĩ đến tiền chợ, tiền nhà, đến chuyến hàng phải giao. Bữa sáng nhiều khi ăn cho xong; cà phê uống vội để tỉnh táo. Thời gian dành cho mình cứ lùi lại sau những bổn phận.

1. Quyền cao chức trọng vẫn khó có một buổi sáng thảnh thơi?

Tôi có anh bạn từng làm Giám đốc Công an một tỉnh. Khi anh đã về hưu, điện thoại hẹn mãi mới có dịp gặp nhau ở Hà Nội. Một buổi sáng, chúng tôi ra phố Võ Thị Sáu, chọn quán phở gà. Ăn xong, sang quán Aha gọi cà phê pha phin.

Ngắm dòng người và xe nối nhau hối hả trên đường, bạn tôi thốt lên:

- Giá như ngày nào cũng được ăn sáng và cà phê như thế này thì hạnh phúc thật!

Tôi ngạc nhiên:

- Ông từng được coi là người “quyền cao chức trọng”, chẳng lẽ lại không được tự quyết định chuyện ăn sáng và cà phê theo ý mình?

Bạn cười:

- Làm gì có thời gian! Nhiều hôm phải dậy sớm, thương bà xã không muốn làm phiền, tôi tự úp mì tôm, vừa ăn vừa đọc tài liệu chuẩn bị giao ban. Những đợt đánh án thì đầu óc căng như dây đàn.

Anh kể, có lúc đã ngồi lên xe vẫn phải thay đổi lộ trình vì yêu cầu nghiệp vụ, nhằm tránh bị đối tượng theo dõi. Những bữa cần tiếp khách, chọn được quán cũng chưa hẳn đã thoải mái: phải để ý chuyện thanh toán, tránh để cấp dưới hay doanh nghiệp trả tiền hộ, dễ sinh phức tạp. Có người về hưu vẫn ngại ngồi quán bình dân, bởi chưa bước ra khỏi những e dè từ thời còn chức vụ.

- Tự do như ông và bạn bè văn nghệ sỹ là sướng nhất đấy! - bạn nói.

Nghe anh, tôi hiểu thêm cái giá của trách nhiệm. Người có thể quyết định nhiều việc lớn đôi khi lại khó thu xếp một buổi sáng cho mình. Chức vụ đem đến thẩm quyền, đồng thời đặt lên vai người ta những ràng buộc mà người ngoài ít thấy.

Lên xe địa hình, lại tập làm nông dân đi thăm trang trại và rừng Bắc Nha Trang...

Ngẫm ra, sự thong thả bên ly cà phê cần nhiều điều cùng có mặt: một chút tiền đủ dùng, một khoảng thời gian không bị thúc giục, sức khỏe để ra phố và tâm trí đủ yên để cảm nhận hương vị cà phê. Có đủ tiền nhưng thiếu thời gian; có thời gian mà sức khỏe không cho phép; được ngồi quán nhưng lòng ngổn ngang, cũng khó gọi là thư thái.

Trong đời sống đô thị, quán ăn sáng và quán cà phê còn là nơi giữ những quan hệ thân tình. Có người quen nhau từ một chiếc bàn nhỏ, rồi thành bạn. Có nhóm hưu trí gặp mỗi sáng, hôm nào thiếu một người là hỏi thăm. Một lời chào, một câu chuyện không đầu không cuối cũng giúp người ta thấy mình vẫn có người nhớ đến.

Được chọn người ngồi cùng vì thế là một niềm vui đáng quý. Gặp nhau bởi muốn nghe nhau, không cần nhờ vả, không phải giữ ý vì chức phận. Còn khi muốn một mình, ta có thể ngồi im nhìn phố thức dậy. Khoảng lặng ấy cũng cần cho con người sau bao năm sống theo lịch hẹn và tiếng chuông điện thoại.

2. Quyền được... quét nhà và chống gậy đi chơi...

Từ chuyện bạn, tôi lại nghĩ đến mẹ già.

Mẹ tôi đã gần trăm tuổi. Mỗi lần thấy cụ cầm chổi quét sân, quét nhà, con cháu lại kêu lên:

- Thôi, bà cứ nghỉ ngơi! Đi đã chẳng vững, nhỡ ngã ra lại khổ.

Có hôm, bực quá, mẹ nói:

- Ngồi không suốt ngày thì buồn lắm. Chẳng lẽ nhà mình mà tao lại không có quyền được quét nhà à?

Thoạt nghe buồn cười, ngẫm kỹ lại thấy thương. Con cháu nhìn thấy nguy cơ từ những bước chân run rẩy khi mẹ cầm chổi. Mẹ thấy một việc quen tay, thấy mình còn có thể chăm chút ngôi nhà. Một bên muốn giữ mẹ an toàn; một bên muốn giữ cảm giác mình vẫn làm được điều có ích.

Chữ “quyền” bật ra từ miệng một bà cụ gần trăm tuổi khiến tôi nghĩ mãi. Được chăm sóc là may mắn. Nhưng nếu mọi việc đều có người làm thay, mọi ý muốn đều bị ngăn lại vì “sợ cụ mệt”, tuổi già dễ thành những ngày chờ cơm, chờ thuốc, chờ đi ngủ. Người thân ở quanh mà vẫn có thể buồn, bởi chẳng còn việc gì dành cho mình.

Tôi nhớ thời lính, hành quân liên miên, tối ngủ lán trại trong rừng, có khi mắc võng dưới gốc cây. Khi ấy, có một mái nhà để trở về đã là ao ước, nói gì đến chuyện quét nhà. Sau này ở cơ quan, đơn vị, công việc có người phân công; đi công tác nghỉ khách sạn, lại có người dọn phòng. Thành ra, việc cầm chổi tưởng ai cũng làm lại có thể vắng trong đời một người suốt những năm dài.

Với mẹ, quét nhà là tiếp tục nếp sống đã theo cụ từ thời còn khỏe. Mỗi nhát chổi có cả thói quen vun vén, có sự gắn bó với nền nhà, góc sân của mình. Hiểu vậy mới thấy lời can ngăn đầy thương yêu đôi lúc vẫn làm người già chạnh lòng.

Hồi tám, chín mươi tuổi, mẹ tôi còn chống gậy sang hàng xóm, ra đầu ngõ ngồi ghế đá dưới tán cây, hóng mát và trò chuyện với mấy bà cụ hợp tính. Những câu chuyện có thể lặp lại, nhưng niềm vui gặp nhau thì mỗi ngày vẫn mới.

Rồi mẹ ngã, gãy xương vùng háng, phải phẫu thuật. Từ đó, cụ vịn xe tập đi hoặc chống gậy, chậm từng bước quanh quẩn trong nhà. Con ngõ vẫn ở đấy, ghế đá và bóng cây vẫn gần, mà mẹ không còn tự đi đến được. Một quãng đường vài chục mét bỗng trở nên xa xôi.

Đến lúc ấy mới thấm: mất khả năng tự ra đầu ngõ cũng là mất những cuộc gặp không cần con cháu sắp xếp. Đang nhớ ai thì sang thăm; nghe ngoài ngõ có tiếng nói thì bước ra góp chuyện. Sự chủ động nhỏ bé ấy giúp người già giữ nhịp sống riêng, giữ chỗ của mình trong xóm giềng.

Thương cha mẹ, có lẽ chúng ta cần học thêm cách lắng nghe. Việc nào các cụ còn làm được thì cùng thu xếp cho vừa sức, an toàn; muốn ra ngoài thì có người dìu đi. Chăm sóc còn là giúp người thân tiếp tục được lựa chọn, được tham gia vào cuộc sống chung, thay vì chỉ ngồi nhìn mọi người bận rộn.

3. Hạnh phúc trong cuộc đời mỗi người là gì?

Trong đời người, hạnh phúc nhiều khi thật giản đơn, mà để có được lại chẳng dễ dàng.

Chuyện anh bạn và chuyện mẹ khiến tôi nghĩ về những thước đo quen thuộc của đời người. Ta thường nhìn vào chức vụ, tài sản, thành đạt, mà ít hỏi: người ấy có được sống một phần ngày theo ý mình không? Còn bước đi vững vàng không? Có người để ngồi cùng, có câu chuyện muốn kể không?

Tất nhiên, cuộc sống cần lao động và trách nhiệm. Chính những năm tháng bận rộn đã nuôi con lớn, giữ mái nhà, làm nên ích lợi cho cộng đồng. Nhưng trong hành trình ấy, nếu có thể, nên dành một khoảng thời gian vừa đủ để sống chậm, gặp bạn, hỏi han mẹ cha. Đừng để mọi niềm vui đều phải chờ đến ngày “xong hết việc”.

Từ trái qua phải: PGS.TS CCB Nguyễn Minh Vỹ, CCB Nhà giáo Lê Doãnh Quyền, Nhà văn CCB Đặng Vương Hưng và Doanh nhân Lê Thành Phong cà phê tại Nha Trang.

Tôi nghĩ, văn hóa ứng xử bắt đầu từ việc tôn trọng những mong muốn nhỏ bé ấy. Người già muốn tự tay làm một việc nhà; người đã nghỉ hưu muốn có cuộc hẹn không liên quan đến công việc. Hãy để mỗi người còn được quyết định phần đời của mình trong khả năng cho phép. Cũng nên tập nhận ra niềm vui khi nó đang hiện hữu, bởi sức khỏe và những người bạn chẳng ở bên ta mãi. Có buổi sáng hôm nay còn hẹn được nhau, sang ngày mai đã thành điều không thể.

Một sáng nào đó, được tự bước ra cửa, chọn bát phở hợp khẩu vị, ngồi uống cà phê với người bạn quý, xin hãy nhận ra mình đang có một ngày đáng sống. Và nếu về nhà, thấy mẹ còn muốn cầm chổi quét vài chiếc lá, hãy nghe cụ nói trước khi vội can.

Biết đâu, hạnh phúc mà ta tìm kiếm suốt đời vẫn đang ở rất gần: trong ly cà phê còn ấm, trong tiếng chổi ngoài sân, trong một lời rủ nhau ra đầu ngõ.

Nha Trang, 31/10/2026\
Đặng Vương Hưng