Văn học thiếu nhi 'chạm' tới tâm thức trẻ

“Đánh thức” mảnh đất bị lãng quên

Bước vào thời đại số, cuộc sống của trẻ em có nhiều thay đổi, kéo theo văn học thiếu nhi cũng phải đối mặt với nhu cầu mới từ bạn đọc. Nhà văn Nguyễn Nhật Ánh thừa nhận: “Hiện nay có rất nhiều loại hình giải trí hấp dẫn. Công nghệ, kỹ thuật phát triển như vũ bão tác động khiến việc đọc sách ở trẻ em dường như ít đi”. Ông cho rằng, người viết cần chấp nhận “sống chung với lũ” khi xu thế vận động, phát triển của xã hội là điều tất yếu.

Văn học thiếu nhi phải chuyển mình, kết hợp hài hòa giữa giá trị cốt lõi của văn chương và đặc tính của thời đại nhằm kết nối sâu sắc với thế hệ độc giả nhỏ tuổi. Ảnh: TH

Trên nhiều diễn đàn, Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam Nguyễn Quang Thiều nhiều lần trăn trở về vấn đề này. Theo ông, khi xã hội đang đối diện với nhiều biến động và thách thức, những giá trị nhân văn mà văn chương mang lại càng trở nên cần thiết. Không thể phủ nhận, nhiều tác phẩm văn học thiếu nhi đang đóng góp vào sự phong phú của đời sống văn học hiện nay. Nhiều tác phẩm đã thể hiện được tinh thần đổi mới, tìm kiếm những cách biểu đạt mới mẻ, từ đó mang đến những vẻ đẹp chân thực của đời sống và sáng tạo nghệ thuật hướng đến đối tượng trẻ em. Tuy nhiên, bằng nỗ lực sáng tạo của mỗi người viết, bằng tình yêu dành cho trẻ thơ, cho thiếu nhi, chúng ta luôn mong đợi nhiều tác phẩm có chất lượng tốt sẽ tiếp tục đến với đông đảo độc giả nhỏ tuổi.

Thực tế những năm qua, thị trường sách thiếu nhi trong nước đứng trước bài toán khó khăn khác cần giải quyết để giữ chân độc giả. Văn học thiếu nhi thưa vắng tác giả mới, chưa có nhiều tác phẩm gây ấn tượng mạnh mẽ. Trong hệ thống phát hành, sách dịch cho trẻ em đang dần thống trị thị trường. Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều phân tích, sức nặng của văn học thiếu nhi trong nước là nơi nuôi dưỡng những nét đẹp tâm hồn, gắn liền với vẻ đẹp ở chính nơi mà chúng sinh ra và lớn lên. Đó là mảnh đất Việt Nam, văn hóa Việt Nam, thiên nhiên và những giấc mơ khác của người Việt… “Văn học thiếu nhi là mảnh đất bị lãng quên và chúng ta cần đánh thức nó”, nhà thơ Nguyễn Quang Thiều nhận định.

Gắn bó với văn học thiếu nhi, nhà văn Lê Phương Liên nhận xét, khi đất nước bước vào thời đại số, cuộc sống của trẻ em thay đổi và văn học thiếu nhi cũng đối mặt với những nhu cầu mới. Có điều, viết cho độc giả nhỏ tuổi rất khó bởi phải hướng đến quỹ đạo chung là chức năng giáo dục, nội dung thể hiện tinh tế, phù hợp với tâm sinh lý trẻ em.

“Việc này cần những văn nghệ sĩ nhiệt huyết, yêu trẻ, giỏi tiếng Việt. Tìm được các tác giả như vậy không dễ. Không ít người tham gia cuộc thi sáng tác cho thiếu nhi, nhưng họ thiếu trí tưởng tượng, câu chữ chưa bay bổng, chất hồn nhiên không có nhiều. Bên cạnh đó, cũng có tác giả nhỏ tuổi viết tốt, tuy nhiên do môi trường sống chưa khích lệ nên các em ít sáng tạo, còn viết theo kiểu văn mẫu”, nhà văn Lê Phương Liên thẳng thắn.

Đi sâu vào thế giới trẻ thơ

Giải thưởng văn học năm 2025 của Hội Nhà văn Việt Nam, hạng mục văn học thiếu nhi được trao cho tiểu thuyết Miền thảo nguyên Panduranga của tác giả Lê Đức Dương. Đây được đánh giá là tác phẩm có nét riêng mà lâu nay ít được nói đến: Đó là cuộc sống của các em bé trên đồng cỏ của vùng đất nắng gió Ninh Thuận - miền đất Panduranga xưa kia của người Chăm. Nhà văn Lê Đức Dương bộc bạch, viết tác phẩm này, anh muốn cùng các bạn nhỏ mục đồng nơi đây bước ra thế giới, đầy kiêu hãnh về những gì các bạn đã trải qua và hướng tới.

Một thời, các cây viết cho thiếu nhi như Tô Hoài, Đoàn Giỏi, Trần Hoài Dương, Xuân Quỳnh, Phạm Hổ, Nguyễn Nhật Ánh, Trần Đăng Khoa… cũng đã nhẹ nhàng đi sâu vào thế giới trẻ thơ, khám phá những tầng tự nhiên mà gần gũi, nhờ vậy, đưa tác phẩm đến gần bạn đọc nhỏ tuổi. Theo nhà văn Lê Đức Dương, đây là điều mà thế hệ viết hôm nay cần chú ý. “Tôi quan niệm viết cho các em là cuộc chơi bình đẳng, tất cả đều tự nhiên, không dạy dỗ, khuyên bảo hay định hướng gì, bởi trong từng câu chữ, lời văn của mình đã có điều đó. Viết cho thiếu nhi, quan trọng nhất là thấu hiểu các bạn ấy, đừng viết những điều mà các bạn không thích. Đã là truyện thì phải có chuyện, phải hấp dẫn như xem phim với nhiều tình tiết để kích thích giác quan các bạn, gợi mở trí tuệ sáng tạo. Trên nữa, phải đa dạng đề tài với những nét riêng mà các em chưa có”.

TS. Diêu Thị Lan Phương, Phó Hiệu trưởng Trường THPT Chuyên Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, người sáng lập thương hiệu Cánh Cam Books (nhóm các cô giáo dạy Văn có chung niềm đam mê sáng tác cho thiếu nhi) chỉ ra rằng, thị trường sách thiếu nhi hiện nay khá phong phú. Rất nhiều sách văn học nước ngoài đã được dịch, các tác phẩm nổi tiếng trong nước cũng được in lại rất nhiều. Tuy nhiên, vẫn còn thiếu những cuốn sách viết bằng tiếng Việt hiện đại, phản ánh ký ức của chính thế hệ trẻ hôm nay.

Trẻ em ngày nay đang đọc nhiều tác giả của thế kỷ trước - những ký ức và ngôn ngữ của thế kỷ XX. Điều đó cũng quan trọng, thú vị và bổ ích, nhưng đó là một thời khác. Khoảng trống về ngôn ngữ và tâm thức đương đại dường như vẫn còn bị bỏ ngỏ và các em cần được bổ sung. “Những cuốn gần đây của Cánh Cam Books như Vèo vèo đến Tết, Tết Ngựa yêu thương… đều nhanh chóng “cháy hàng”, với khoảng 3.000 bản bán hết trong tháng đầu. Chúng tôi nhận ra: để nuôi dưỡng thói quen đọc, cần tạo ra những “cú chạm” vào tâm thức trẻ. Khi có sự đồng cảm và kết nối, sách mới thực sự sống. Dù học sinh ngày nay chịu nhiều áp lực học tập và bị phân tán bởi nhiều hình thức giải trí, bản năng của trẻ vẫn là tò mò và khám phá. Người làm sách thiếu nhi cần khai thác chính đặc tính đó”, TS. Diêu Thị Lan Phương nói.

Khôi Nguyên