Vị giáo sư mang tên Việt vào lịch sử ngành vi mạch thế giới

Giữa thập niên 1970, Nhật Bản triển khai chương trình quốc gia kéo dài 5 năm, với mục tiêu thiết kế và chế tạo hàng loạt chip có quy mô tích hợp hàng triệu transistor, mang tên VL Project. GS.TS Đặng Lương Mô là một trong những nhà khoa học có nhiều đóng góp quan trọng trong chương trình này.

Năm 1979, giới học thuật chấn động khi GS.TS Đặng Lương Mô công bố “Mô hình Transistor MOSFET” - mô hình phục vụ mô phỏng vi mạch điện tử. Mô hình này được Đại học California (Hoa Kỳ) đưa vào bộ mô phỏng SPICE. Từ đó, mô hình được biết đến với tên gọi “Dang Model” (Mô hình họ Đặng).

Từ năm 1980, bộ mô phỏng SPICE đóng vai trò quan trọng trong thiết kế vi mạch và được sử dụng rộng rãi trên thế giới. “Dang Model” xuất hiện trong sách giáo khoa và các tài liệu chuyên ngành về vi mạch tại nhiều quốc gia. Tên tuổi của GS.TS Đặng Lương Mô từ đó không chỉ được biết đến tại Nhật Bản mà còn trong giới khoa học quốc tế.

GS.TS Đặng Lương Mô tại Hội nghị gặp gỡ trí thức năm 2024.

Những thành tựu này góp phần đưa GS.TS Đặng Lương Mô trở thành một nhà khoa học được biết đến trong lĩnh vực vi mạch. Năm 1983, ông được mời làm Chủ nhiệm Khoa Điện tử - Tin học của Đại học Hosei (Tokyo) và được phong hàm Giáo sư. GS.TS Đặng Lương Mô trở thành người Việt Nam đầu tiên được Nhật Bản phong hàm Giáo sư.

Nhớ lại dấu mốc này, GS.TS Đặng Lương Mô chia sẻ: “Thật không ngờ, mình là người Việt Nam đầu tiên được Nhật Bản phong hàm Giáo sư”.

Sau khi trở về Việt Nam, GS.TS Đặng Lương Mô dành nhiều tâm sức góp phần xây dựng ngành vi mạch trong nước. Với vai trò cố vấn tại Đại học Quốc gia TP.HCM, ông đặt nền móng cho ba hướng đi quan trọng gồm Phòng Nghiên cứu Thiết kế và Mô phỏng vi mạch, Chương trình đào tạo sau đại học hướng vi điện tử và Trung tâm Nghiên cứu và Đào tạo thiết kế vi mạch (ICDREC).

Năm 2000, GS.TS Đặng Lương Mô vận động được khoản viện trợ 3,5 triệu yen, tương đương khoảng 35.000 USD, để hỗ trợ Trường Đại học Bách khoa TP HCM xây dựng Phòng Thí nghiệm Nghiên cứu Thiết kế và Mô phỏng vi mạch dùng FPGA. Đây là phòng thí nghiệm thiết kế và mô phỏng vi mạch đầu tiên tại Việt Nam, góp phần phục vụ nghiên cứu và đào tạo trong lĩnh vực còn rất mới mẻ lúc bấy giờ.

GS Đặng Lương Mô.

Năm 2005, ông đề xuất thành lập Trung tâm Nghiên cứu và Đào tạo thiết kế vi mạch (ICDREC) thuộc Đại học Quốc gia TP HCM và giữ vai trò cố vấn cho trung tâm. Sau đó đơn vị này đã chế tạo con chip điện tử đầu tiên mang thương hiệu “Made in Việt Nam,” chính thức ghi tên Việt Nam lên bản đồ thế giới về vi mạch.

Hàng ngàn chuyên viên về thiết kế vi mạch cung cấp cho thị trường vi mạch trong nước và thế giới cũng đã được đào tạo từ đây.

Song song với việc xây dựng cơ sở nghiên cứu, GS.TS Đặng Lương Mô đặc biệt chú trọng đào tạo nhân lực. Năm 2007, ông đứng tên đề xuất mở chương trình sau đại học hướng vi điện tử tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên TP HCM. Chương trình có sự tham gia của các giáo sư Việt kiều và chuyên gia nước ngoài, góp phần đào tạo nguồn nhân lực cho lĩnh vực thiết kế vi mạch.

Từ những nền móng về phòng thí nghiệm, đào tạo nhân lực đến xây dựng trung tâm nghiên cứu, các hoạt động của GS.TS Đặng Lương Mô và cộng sự từng bước tạo ra những sản phẩm vi mạch do người Việt thiết kế. ICDREC đã thiết kế, chế tạo thử nghiệm nhiều chip như SIGMA-K3, VN8-01, TH-7150 và chip vi xử lý 32 bit VN1632.

Năm 2010, Việt Nam công bố chip vi xử lý 32-bit VN1632 do ICDREC nghiên cứu và thiết kế. Sự ra đời của VN1632 được xem là một bước tiến trên con đường làm chủ công nghệ vi mạch, trong đó GS.TS Đặng Lương Mô là một trong những người đề xuất và trực tiếp tham gia xây dựng, phát triển ICDREC.

Những kết quả này góp phần tạo dấu ấn của Việt Nam trong lĩnh vực thiết kế vi mạch, đồng thời thúc đẩy việc đưa công nghệ vi mạch vào nhóm những ngành công nghệ cao được ưu tiên đầu tư phát triển.

GS.TS Đặng Lương Mô sinh năm 1936 tại Hải Phòng. Năm 1954, ông cùng gia đình chuyển vào Sài Gòn. Ông theo học Trường Kỹ sư Công nghệ Sài Gòn và Đại học Khoa học Sài Gòn, nay là Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia TP.HCM. Sau đó, ông nhận học bổng của Đại học Tokyo, Nhật Bản, theo học ngành Công nghệ điện tử.

Theo lời kể của ông, thời đó, ngành điện tử còn rất mới mẻ trên thế giới nên ông đã quyết định học lên tiến sĩ rồi đầu quân cho Tập đoàn Toshiba, tập đoàn điện tử nổi tiếng lúc bấy giờ.

Năm 1971, ông trở về Việt Nam, giảng dạy tại Đại học Khoa học Sài Gòn và giữ cương vị Viện trưởng Học viện Quốc gia Kỹ thuật Sài Gòn, nay là Trường Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia TP HCM.

Quyết định trở về Việt Nam khi đang có nhiều cơ hội phát triển tại Nhật Bản xuất phát từ mong muốn đã được ông ấp ủ từ những ngày đầu đi du học. Năm 1957, khi bắt đầu đi du học Nhật Bản, ông vẫn ôm ấp hoài bão là trở về góp phần đóng góp cho đất nước.

Sau đó, ông trở lại Nhật Bản để tiếp tục công việc nghiên cứu và giảng dạy. Hơn 40 năm gắn bó với Nhật Bản, ông chứng kiến quá trình đất nước này phát triển mạnh mẽ về khoa học, công nghệ và kinh tế. Năm 2002, GS.TS Đặng Lương Mô một lần nữa quyết định trở về Việt Nam, tiếp tục đóng góp cho đất nước, đặc biệt trong lĩnh vực vi mạch và đào tạo nhân lực.

“Hơn 40 năm sống ở Nhật Bản, tôi đã chứng kiến sự thay đổi thần kỳ của Nhật Bản và tôi mong muốn rằng Việt Nam cũng có sự phát triển vượt bậc khi đất nước mở cửa”, ông chia sẻ.

Không chỉ chuyên tâm nghiên cứu, GS.TS Đặng Lương Mô còn là cầu nối trong hợp tác khoa học, giáo dục giữa Việt Nam và Nhật Bản. Ông kết nối với các trường đại học ở Tokyo để đào tạo tiến sĩ làm giảng viên cho chương trình sau đại học tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia TP HCM, đồng thời giúp các giảng viên trẻ của Trường Đại học Bách khoa TP HCM sang Đại học Hosei nghiên cứu.

GS.TS Đặng Lương Mô có hơn 300 công trình, công bố khoa học và 13 sáng chế. Năm 1992, ông được bầu vào Viện Hàn lâm Khoa học New York và là Hội viên Thượng cấp IEEE. Ông được trao Giải thưởng “Vinh danh nước Việt” năm 2004, Huân chương Lao động hạng Ba năm 2015 cùng nhiều hình thức ghi nhận khác. Năm 2025, ông được TP HCM vinh danh trong tốp 60 cá nhân tiêu biểu có đóng góp nổi bật cho thành phố.

GS.TS Đặng Lương Mô qua đời ngày 6/5/2025 tại TP HCM, hưởng thọ 90 tuổi, khép lại hành trình hơn 60 năm gắn bó với khoa học, giáo dục và kết nối hợp tác Việt Nam - Nhật Bản, để lại niềm tiếc thương trong giới khoa học và nhiều thế hệ học trò, đồng nghiệp.