Vì sao tài xế công nghệ khó chuyển nghề, rời nền tảng?

Với nhiều lao động, chạy xe công nghệ là lựa chọn kiếm thêm thu nhập trong thời gian thất nghiệp hoặc chưa tìm được công việc phù hợp. Tuy nhiên, công việc ban đầu chỉ mang tính tạm thời có thể kéo dài nhiều năm, thậm chí trở thành nguồn thu nhập chính.

Theo TS Nguyễn Nhật Minh, giảng viên ngành Kinh tế số tại Đại học RMIT Việt Nam, các nền tảng gọi xe và giao hàng đóng vai trò như một kênh tạo việc làm cho người lao động, đặc biệt trong những giai đoạn kinh tế khó khăn.

Nhờ rào cản gia nhập tương đối thấp, người mất việc hoặc gặp khó khăn tài chính có thể nhanh chóng tham gia chạy xe, giao hàng để duy trì thu nhập.

Tuy nhiên, chuyên gia cho rằng khả năng tạo sinh kế của mô hình này có thể bị ảnh hưởng nếu số lượng tài xế gia tăng nhanh hơn nhu cầu sử dụng dịch vụ.

Khi công việc tạm thời trở thành sinh kế chính

"Nền tảng không tự tạo thêm đủ công việc cho tất cả. Nếu nhu cầu đi lại và giao hàng tăng chậm hơn số tài xế, mỗi người có thể nhận ít chuyến hơn và chờ lâu hơn", ông Minh nhận định.

Theo chuyên gia, trong giai đoạn kinh tế khó khăn, số người tìm đến các nền tảng có thể tăng lên đúng lúc người tiêu dùng thắt chặt chi tiêu. Điều này khiến thu nhập của tài xế chịu thêm áp lực do phải cạnh tranh để nhận chuyến.

Đáng chú ý, sự gia tăng số lượng tài xế có thể mang lại lợi ích cho khách hàng khi thời gian đặt xe được rút ngắn và khả năng tiếp cận dịch vụ tốt hơn. Tuy nhiên, tài xế lại phải gánh chịu phần thời gian chờ đợi không tạo ra thu nhập.

Vì vậy, ngay cả khi tổng số chuyến xe trên nền tảng tiếp tục tăng, thu nhập thực tế tính trên mỗi giờ làm việc của từng tài xế vẫn có thể giảm.

Bên cạnh áp lực thu nhập, TS Nguyễn Nhật Minh cũng lưu ý nguy cơ người lao động bị mắc kẹt trong công việc nền tảng dù ban đầu chỉ dự định làm trong thời gian ngắn.

TS Nguyễn Nhật Minh, giảng viên ngành Kinh tế số tại Đại học RMIT Việt Nam. Ảnh: RMIT.

Theo ông, nhiều người tham gia chạy xe công nghệ để có thu nhập trong lúc tìm kiếm việc làm khác. Tuy nhiên, công việc tạm thời có thể kéo dài nhiều tháng hoặc nhiều năm, dần trở thành sinh kế chính thay vì nguồn thu nhập phụ.

Nguyên nhân là khoản thu nhập từ chạy xe có thể đủ trang trải những nhu cầu trước mắt nhưng chưa chắc giúp người lao động tích lũy đủ tài chính để chuyển sang công việc khác.

Một trong những rào cản lớn nhất là áp lực duy trì dòng tiền hàng ngày. Trong khi chạy xe giúp tạo ra thu nhập gần như ngay lập tức, việc học thêm kỹ năng, tham gia các khóa đào tạo, tìm việc hoặc đi phỏng vấn đều đòi hỏi thời gian và có thể làm gián đoạn nguồn thu hiện tại.

Với những người có ít tiền tích lũy, việc từ bỏ khoản thu nhập trước mắt để theo đuổi một cơ hội nghề nghiệp chưa chắc chắn là quyết định không dễ dàng.

Thu nhập thấp còn có thể khiến người lao động rơi vào vòng luẩn quẩn. Khi thu nhập tính trên mỗi giờ làm việc giảm, tài xế phải làm việc nhiều giờ hơn để duy trì mức sống. Tuy nhiên, thời gian làm việc kéo dài lại khiến họ có ít cơ hội học tập, nâng cao kỹ năng hoặc tìm kiếm việc làm mới.

Tình trạng này có thể kéo dài khi những lựa chọn nghề nghiệp bên ngoài nền tảng dần thu hẹp. Các kỹ năng cũ ít được sử dụng, mối quan hệ nghề nghiệp không còn được duy trì thường xuyên, trong khi chi phí sinh hoạt và các nghĩa vụ tài chính vẫn phải trang trải hàng ngày.

Do đó, ngay cả khi muốn chuyển nghề, người lao động cũng có thể gặp khó khăn vì thiếu thời gian, kỹ năng hoặc nguồn lực tài chính cần thiết.

"Dễ gia nhập không đồng nghĩa với dễ chuyển sang một sinh kế khác. Một người có thể tắt ứng dụng bất cứ lúc nào, nhưng chưa chắc đủ khả năng ngừng kiếm tiền từ ứng dụng", TS Nguyễn Nhật Minh nhận định.

Cần thêm lựa chọn cho tài xế công nghệ

Theo chuyên gia RMIT, những tranh luận gần đây về cơ chế thu phí của các nền tảng gọi xe không chỉ liên quan đến việc phân chia thu nhập giữa doanh nghiệp và tài xế, mà còn đặt ra vấn đề về khả năng thương lượng và cơ hội nghề nghiệp của người lao động.

Để cải thiện điều kiện làm việc, ông Minh cho rằng cần tiếp tục thúc đẩy cạnh tranh giữa các nền tảng, kiểm soát những hành vi hạn chế cạnh tranh và hạn chế các ràng buộc độc quyền bất hợp lý.

Theo đó, tài xế cần có khả năng sử dụng nhiều ứng dụng và chuyển đổi giữa các nền tảng với chi phí hợp lý, thay vì phụ thuộc quá lớn vào một đơn vị cung cấp dịch vụ.

"Một đối tác chỉ có thể thương lượng hiệu quả khi họ có những lựa chọn thay thế thực chất", ông Minh nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, các nền tảng cần minh bạch hơn trong cách tính phí và thu nhập, thông báo trước khi thay đổi điều khoản hợp tác, giải thích các quyết định khóa tài khoản và xây dựng cơ chế giải quyết khiếu nại hiệu quả.

Chuyên gia cũng đề xuất nghiên cứu những hình thức đại diện và thương lượng tập thể phù hợp với đặc điểm của lao động nền tảng, nhằm tăng khả năng bảo vệ quyền lợi của người lao động.

Ngoài những giải pháp liên quan trực tiếp đến hoạt động của các nền tảng, TS Nguyễn Nhật Minh cho rằng cần có thêm chính sách hỗ trợ người lao động chuyển đổi sinh kế. Các chương trình đào tạo lại, kết nối việc làm, bảo hiểm tai nạn và cơ chế an sinh phù hợp có thể giúp người lao động giảm bớt rủi ro khi muốn tìm kiếm công việc mới.

Nhóm giải pháp này cần sự phối hợp giữa Nhà nước và các doanh nghiệp nền tảng, nhằm tạo thêm cơ hội nghề nghiệp và giảm mức độ phụ thuộc của người lao động vào một nguồn thu nhập duy nhất.

Theo chuyên gia, việc có thêm những lựa chọn nghề nghiệp thực chất không chỉ giúp người lao động ổn định cuộc sống mà còn nâng cao khả năng thương lượng với các nền tảng.

Thực tế, vấn đề thu nhập của tài xế công nghệ cũng đang được cơ quan quản lý quan tâm. Ngày 5/11, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia công bố kết quả xác minh sơ bộ liên quan đến chính sách giá, phí của Grab sau khi tiếp nhận phản ánh từ một số đối tác tài xế.

Theo đó, Grab đề xuất giảm mức phí sử dụng ứng dụng tối đa đối với tài xế từ 28,76% xuống 25% kể từ ngày 10/11, đồng thời triển khai bồi hoàn khoảng 3,9 tỷ đồng cho các chuyến xe thuộc diện bị khấu trừ vượt ngưỡng.

Dù vậy, theo phân tích của TS Nguyễn Nhật Minh, những điều chỉnh về phí chỉ giải quyết một phần vấn đề trước mắt. Về dài hạn, việc bảo đảm sinh kế cho người lao động còn phụ thuộc vào khả năng duy trì thu nhập ổn định và cơ hội chuyển sang những công việc khác khi cần thiết.