Vì sao thị trường carbon Việt Nam vẫn chưa khởi sắc?
Dù được đánh giá là đã xây dựng khung pháp lý và thể chế cho thị trường carbon tuân thủ với tốc độ ấn tượng, đặc biệt là so với khu vực, đồng thời mở được sàn giao dịch, thị trường carbon Việt Nam tính đến cuối tháng 9/2026 vẫn rất trầm lắng.
Hạn ngạch rộng rãi triệt tiêu nhu cầu mua bán
Trong vòng bốn năm, Việt Nam đã xây dựng được một hệ thống hạn ngạch, một cơ sở dữ liệu quốc gia, một khung đo lường và một sàn giao dịch đi vào hoạt động. Ngày 29/6/2026, sàn giao dịch carbon trong nước chính thức khai trương tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) với mức khớp lệnh đầu tiên 136.000 đồng mỗi tấn CO2 (khoảng 5 USD).

Ảnh minh họa.
Tuy nhiên, theo báo cáo chính sách chung tháng 11/2026 của Ủy ban Kinh tế và Xã hội Liên Hợp Quốc khu vực châu Á - Thái Bình Dương (ESCAP), Viện Tăng trưởng Xanh Toàn cầu (GGGI) và Viện Kinh tế Năng lượng và Phân tích Tài chính (IEEFA) và Quỹ Đối tác Chuyển dịch Năng lượng Đông Nam Á (ETP) thuộc Văn phòng Dịch vụ Dự án của Liên Hợp Quốc (UNOPS) (UNOPS-ETP), khối lượng giao dịch trên sàn vẫn rất thấp và mức giá hiện tại còn chưa đủ mạnh để tác động đến quá trình chuyển dịch năng lượng.
Theo chuyên gia Đỗ Mạnh Toàn từ UNOPS-ETP, nguyên nhân trực tiếp khiến sàn giao dịch kém sôi động là cơ chế thí điểm được thiết kế khá linh hoạt trong giai đoạn 2025 - 2028. Hiện thị trường mua bán carbon mới thí điểm với 110 cơ sở thuộc 92 doanh nghiệp (34 nhà máy nhiệt điện, 25 cơ sở sắt thép, 51 cơ sở xi măng), chiếm 48,4% tổng phát thải khí nhà kính quốc gia. Toàn bộ khoảng 511 triệu tấn CO2 hạn ngạch giai đoạn 2025 - 2026 được cấp 100% miễn phí và được xác định dựa trên mức phát thải thực tế gần đây của từng cơ sở, nên tổng hạn ngạch được thiết lập ở mức gần tương đương với lượng phát thải hiện tại của các cơ sở đó,khiến rất ít đơn vị rơi vào tình trạng thiếu hụt buộc phải lên sàn giao dịch để bù đắp.
Bên cạnh đó, các đơn vị tham gia với số lượng ít nhưng lại có cơ cấu chi phí tương đồng, đặc biệt khối nhiệt điện có tỷ trọng sở hữu nhà nước lớn, nên càng hạn chế nhu cầu mua bán giữa các đơn vị này với nhau.
Ngoài ra, các cơ chế linh hoạt như quy định doanh nghiệp được dùng tín chỉ carbon để bù trừ tối đa 30% nghĩa vụ (cao gấp sáu lần mức trần 5% của Hàn Quốc và Trung Quốc), chuyển hạn ngạch sang kỳ sau không giới hạn và vay trước tới 15% hạn ngạch kỳ kế tiếp đến năm 2030, cùng chế tài xử phạt không tuân thủ còn tương đối nhẹ cũng được cho là nguyên nhân khiến nhu cầu mua hạn ngạch suy yếu.
Giá carbon chưa đủ sức tạo động lực đầu tư
Với mức giá mở sàn 136.000 đồng/tấn CO2 và vùng giá cân bằng dự báo chỉ 1,1- 3,7 USD/tấn CO2 trong sáu kịch bản mô hình hóa, chi phí carbon gần như không làm thay đổi bài toán kinh tế của các ngành phát thải lớn.
Với nhiệt điện than, chi phí hạn ngạch quy đổi chỉ khoảng 120.400 - 149.600 đồng/MWh. Với xi măng và thép, giá trị hạn ngạch quy đổi lần lượt vào khoảng 97.600 đồng/tấn xi măng và 285.600 đồng/tấn thép. Tuy nhiên, đây chỉ là giá trị quy đổi theo lượng phát thải, chứ chưa trở thành chi phí tiền mặt mà doanh nghiệp phải thanh toán vì hạn ngạch đang cấp miễn phí sát mức phát thải thực tế. Điều này khiến giá carbon chưa đủ sức tác động tới hoạt động sản xuất và quyết định đầu tư.
Trong ngành điện, khả năng chuyển chi phí carbon vào giá điện bị hạn chế. Nếu chi phí hạn ngạch không được tính vào giá điện bán lẻ, các đơn vị phát điện sẽ phải tự gánh chịu những chi phí này trong biên lợi nhuận hoạt động của mình. Ngược lại, nếu đưa các chi phí này vào giá điện, giá điện dành cho các hộ gia đình và doanh nghiệp sẽ tăng lên.
Vì vậy, báo cáo nhận định động lực thúc đẩy khử carbon thực tế tại doanh nghiệp hiện nay đến từ các yêu cầu của hợp đồng và quy định chứ không phải giá carbon.
Rào cản khác ngăn dòng vốn tư nhân chảy vào thị trường là địa vị pháp lý của hạn ngạch và tín chỉ carbon chưa được xác định. Dù Nghị định 29/2026/NĐ-CP cho phép lưu ký và chuyển nhượng, quyền sở hữu, quyền lợi và nghĩa vụ pháp lý đi kèm vẫn chưa được xác định đầy đủ. Khoảng trống này gây khó khăn trong hạch toán, xử lý thuế và sử dụng tài sản carbon để thế chấp cho các khoản vay.
Ngoài khoảng trống pháp lý đối với tài sản carbon, sự thiếu kết nối giữa các công cụ tài chính xanh và thị trường carbon cũng hạn chế khả năng huy động vốn cho các dự án giảm phát thải.
Về mặt kỹ thuật, khảo sát năm 2026 của Cục Biến đổi khí hậu đối với 91 cơ sở thuộc Hệ thống giao dịch phát thải (ETS) cho thấy chỉ 12 đơn vị vận hành ổn định hệ thống đo đạc - báo cáo - thẩm định (MRV). Đây là thách thức lớn khi từ giai đoạn 2027 - 2028, hoạt động kiểm kê của các cơ sở thuộc diện tuân thủ sẽ phải đáp ứng yêu cầu thẩm định chặt chẽ hơn, bao gồm phải được xác minh bởi bên thứ ba.
Ở kênh quốc tế, dù Nghị định 112/2026/NĐ-CP đã mở ba lộ trình chuyển giao tín chỉ theo Điều 6.2, Điều 6.4 của Thỏa thuận Paris và tiêu chuẩn độc lập, tính đến ngày 30/9/2026 vẫn chưa có phương pháp luận tạo tín chỉ trong nước nào được ban hành (mới chỉ có 23 dự án thuộc Cơ chế phát triển sạch đủ điều kiện xem xét để chuyển sang cơ chế Điều 6.4) và các thỏa thuận song phương với Singapore hay Nhật Bản chưa phát sinh giao dịch hoàn tất.
Dù thị trường nội địa còn trầm lắng, doanh nghiệp xuất khẩu sắt thép và nhôm của Việt Nam đã đối mặt trực diện với Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của EU (CBAM) có hiệu lực đầy đủ từ ngày 1/1/2026, bắt đầu bán chứng chỉ từ tháng 2/2027 và chốt hạn kê khai, nộp trả đầu tiên cho hàng nhập khẩu năm 2026 vào ngày 30/9/2027. Do EU CBAM chỉ khấu trừ chi phí carbon thực tế đã trả tại nước xuất xứ, phần hạn ngạch miễn phí không được xem là khoản chi phí carbon đã trả nên toàn bộ lượng hạn ngạch cấp miễn phí cho doanh nghiệp sắt thép, nhôm không mang lại khoản giảm trừ nào cho họ khi xuất khẩu sang châu Âu.
Đợt phân bổ hạn ngạch cho giai đoạn 2027-2028 sẽ là phép thử quan trọng đối với thị trường. Các bộ quản lý ngành phải đề xuất danh mục cơ sở và hạn ngạch trước ngày 30/6/2027; Bộ Nông nghiệp và Môi trường có trách nhiệm tổng hợp, trình Thủ tướng trước ngày 31/10/2027. Đây cũng là cơ hội để siết hạn ngạch, tạo nhu cầu giao dịch thực chất trước khi thị trường vận hành chính thức và bắt đầu đấu giá từ năm 2029.
