Bếp lửa ngày xuân và mâm cỗ Tết của người Mường ở Cúc Phương, Ninh Bình
Trong làn khói bếp bảng lảng những ngày giáp Tết ở Cúc Phương, Ninh Bình, phụ nữ Mường quây quần gói bánh, đồ xôi trong cuốp gỗ, đàn ông nhóm lửa nướng cá, chuẩn bị mâm cỗ cúng tổ tiên. Tất cả tạo nên một không gian Tết ấm áp, đậm đà bản sắc.
Trong không gian đậm hương nếp mới và sản vật núi rừng, người Mường tất bật chuẩn bị mâm cỗ Tết. Từ đồ xôi trong cốp gỗ, gói bánh chưng nhỏ, nướng cá suối đến làm nem chua... mỗi công việc, mỗi món ăn đều chất chứa phong tục, niềm tin và ước vọng về một năm mới đủ đầy, ấm no.
Người Mường dùng cuốp làm từ thân cây mít hoặc cây vả để đồ xôi, giúp hạt nếp chín đều, ráo nước và thơm mùi gỗ rừng.
Lợn nhà nuôi được mổ dịp cuối năm để làm cỗ cúng tổ tiên và đãi khách.
Gạo nếp cau - loại nếp hạt tròn, dẻo thơm - được lựa kỹ, vo sạch trước khi chế biến các món Tết. Khác với bánh chưng dưới xuôi, bánh chưng người Mường thường gói nhỏ, vừa tay, mỗi chiếc chỉ khoảng nửa bát gạo.
Bánh sừng bò làm từ gạo nếp trộn đậu, gói nhỏ, tiện mang theo khi đi chơi xuân hay thăm họ hàng. Trong Tết cổ truyền, trẻ em đến chúc Tết được tặng bánh chưng nhỏ thay cho tiền lì xì.
Trong văn hóa Mường, bếp lửa không chỉ để nấu ăn mà còn là nơi giữ hồn nhà, giữ hơi ấm sum họp mỗi dịp xuân về.
Mâm cỗ của người Mường thường có xôi nếp, thịt lợn, gà, cá suối, canh măng và các món nướng đặc trưng.
Cá suối được làm sạch, tẩm ướp gia vị rừng rồi nướng trên than hồng, giữ trọn vị ngọt tự nhiên.
Ngô được nướng trực tiếp trên than, vừa là món ăn dân dã, vừa gợi không khí ấm cúng của bếp lửa ngày Tết.
Nem chua được chế biến từ thịt lợn tươi, trộn thính, gói lá chuối, ủ tự nhiên, tạo vị chua thanh đặc trưng.
Thính gạo rang vàng được giã mịn, là nguyên liệu quan trọng trong nhiều món như nem, thịt chua.
Ngoài xôi nếp, người Mường còn đồ sắn, ngô bằng cốp gỗ, tạo hương vị riêng biệt so với cách nấu thông thường.
Bánh được xếp ngay ngắn, luộc nhiều giờ liền bên bếp củi đỏ lửa suốt đêm cuối năm.
Những ngày giáp Tết, các bà, các mẹ cùng nhau gói bánh, vừa làm vừa trò chuyện rộn ràng.
Bếp lửa ngày xuân là nơi sum vầy, nơi trai gái chuẩn bị các món nướng đãi khách.
Trong không gian ấm áp của nhà sàn, tiếng cười nói rộn ràng bên mâm cỗ Tết đậm đà hương vị núi rừng.
Giữa nhịp sống hiện đại đang đổi thay từng ngày, bếp lửa ngày Tết của người Mường vẫn đỏ hồng, giữ trọn hương vị núi rừng và nếp nhà truyền thống. Từ hạt nếp cau dẻo thơm, chiếc bánh chưng nhỏ xinh đến mâm cỗ đủ đầy dâng cúng tổ tiên, mỗi món ăn không chỉ để thưởng thức mà còn là sợi dây gắn kết gia đình, cộng đồng. Những hình ảnh nấu cỗ ngày xuân vì thế không chỉ kể câu chuyện ẩm thực, mà còn lưu giữ hồn cốt văn hóa của một dân tộc giữa mùa xuân mới.
