Châu Nham - thạch động cuối trời Nam

Núi Đá Dựng nằm giáp đường biên giới Việt Nam-Campuchia. Ảnh: Đức Hải

Cảm khái trước một vùng non nước thanh bình, thịnh trị, Mạc Thiên Tích, con trai Mạc Cửu-người sáng lập Tao đàn Chiêu Anh Các đã làm 10 bài thơ ngâm vịnh, miêu tả 10 cảnh đẹp của đất Hà Tiên xưa.

Lịch sử ghi lại rằng, vùng đất Mang Khảm hoang sơ xưa vốn thuộc quyền quản lý của một Hoa kiều là Mạc Cửu. Là người có tầm nhìn xa, ông mở mang việc buôn bán, xây dựng nhiều thương điếm để giao thương với người nước ngoài, đồng thời dùng nguồn thu thuế để chiêu mộ dân cư, khai hoang lập ấp. Ông đặt tên cho vùng đất trù phú này là Hà Tiên. Năm 1708, trước sự quấy phá của quân Xiêm, ông dâng biểu xin quy thuận nhà Nguyễn. Chúa Nguyễn Phúc Chu chấp thuận và phong cho ông chức Tổng binh Hà Tiên để lo việc an ninh tại địa phương, đồng thời ban tước hiệu Cửu Ngọc Hầu. Kể từ đó, Hà Tiên trở thành mảnh đất cuối cùng của đất Việt về hướng Tây Nam.

Được mệnh danh là một Việt Nam thu nhỏ bởi địa hình và các quần thể văn hóa mang vẻ đẹp phương Nam, nhưng hệ thống núi non, hang động lại có nét đặc thù của phương Bắc, Hà Tiên vang danh như chính tên gọi của mình. Ở đây có cái gì đó vừa hoang sơ, vừa thần thoại; lại vừa phồn hoa, cổ kính mà vẫn hiện đại. Hà Tiên đẹp-một nét đẹp dường như đã tạc ngay từ cái tên, vừa quen, vừa lạ, vừa thơ, vừa thực. Điều độc đáo là giữa vùng đồng bằng Nam Bộ bằng phẳng, nơi đâu cũng thấp thoáng vẻ tương đồng của kênh rạch, miệt vườn cây trái và phù sa tươi tốt, Hà Tiên lại nổi bật với vẻ đẹp riêng của núi non cùng nét hoang sơ của những tạo tác thiên nhiên. Chính điều đó đã mang lại cho mảnh đất này một sức quyến rũ kỳ lạ.

Đã đến Hà Tiên, không thể không ghé thăm Trung Nghĩa Từ, vốn là từ đường của dòng họ Mạc, được Tổng binh Mạc Cửu-người được nhà Nguyễn phong tặng tước hiệu Khai trấn Thượng trụ quốc Đại tướng quân Vũ Nghị công cho xây dựng trước khi ông mất. Khu từ đường này được làm bằng gỗ, trần thấp, lợp ngói âm dương, dựng dưới chân núi Bình San-ngọn núi cao chưa đầy 200m nhưng cảnh vật hài hòa, cây cối bốn mùa xanh tốt. Kiến trúc khu từ đường phần lớn tương đồng với kiến trúc chùa chiền của người Việt, song cách bài trí cảnh vật cũng chịu nhiều ảnh hưởng của văn hóa Trung Hoa. Ngay phía cổng tam quan là đôi câu đối tương truyền do chúa Nguyễn Phúc Ánh ban tặng, được dịch nghĩa là: “Một nhà trung nghĩa danh thơm cả họ/ Bảy lá giậu che, cả nước mến yêu”.

Nhắc đến Hà Tiên, sẽ thật thiếu sót nếu không nhắc đến những hang động nổi tiếng đã đi vào truyền thuyết và được ngợi ca là “Thạch Động thôn vân” - nghĩa là động đá nuốt mây, một trong 10 cảnh tuyệt đẹp của trấn Hà Tiên xưa. Cảnh đẹp ấy được miêu tả trong thơ của Mạc Thiên Tích: “Xanh xanh ngọn đá chạm thiên hà/ Động bích long lanh ngọc chói lòa.../ Chót vót tinh hoa đây có hẳn/ Theo chiều gió lộng vút cao xa”.

Chẳng biết từ bao giờ, người dân Hà Tiên vẫn tự hào rằng, Thạch Động chính là nơi khởi nguồn của câu chuyện cổ tích Thạch Sanh chém chằn tinh cứu công chúa-câu chuyện đã in sâu trong ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ. Trong lòng động có nhiều hang ăn thông ra bốn hướng Đông, Tây, Nam, Bắc, lại có hang mở lên trời hoặc ăn sâu xuống đất. Trải qua thời gian, thạch nhũ tạo nên những hình thù lạ mắt để trí tưởng tượng của mỗi người có thể hóa chúng thành chàng Thạch Sanh dũng mãnh, con chằn tinh hung ác hay nàng công chúa tóc dài.

Vẻ đẹp của thạch nhũ trong hang núi Đá Dựng. Ảnh: Đức Hải

Cách Thạch Động 1km về phía Đông là núi Đá Dựng, cao gần 100m, nằm chơ vơ giữa đồng, vách đá dựng đứng. Núi Đá Dựng còn có một tên gọi khác trong “Hà Tiên thập cảnh khúc vịnh” là Châu Nham. Tên cổ của núi là Bạch Tháp, được sử gia triều Nguyễn Trịnh Hoài Đức chép trong “Gia Định thành thông chí”, mục Sơn Xuyên chí, rằng: “Núi Bạch Tháp ở phía Bắc núi Vân Sơn năm dặm, sông núi quanh co, cỏ cây rậm rạp... Hằng năm cứ đến ngày Tam Nguyên và Phật đản thì chim hạc đến múa, vượn xanh dâng quả, lưu luyến bồi hồi như có tham thiền nghe kệ, có thể gọi là cảnh chùa tiêu sái”. Nhìn từ xa, ngọn núi có hình thang cân, cao gần 100m, nằm giữa cánh đồng rộng lớn; ngay phía bên kia vách núi là đường biên giới Việt Nam và Campuchia. Trải qua hàng nghìn năm kiến tạo địa hình, vùng đầm xưa trồi lên, trở thành một quần thể núi đá vôi với hàng chục hang động lớn nhỏ ẩn sâu trong lòng núi. Các hang động này ăn thông với nhau, tạo nên một tuyến đường xuyên suốt từ chân núi lên đỉnh núi dài hơn 3.149m.

Dân gian còn truyền lại rằng, thuở đất Hà Tiên còn hoang sơ, cư dân Phù Nam từng tập trung ở đây. Quân Xiêm và Chân Lạp thường sang đánh phá, cướp bóc, nên nhiều người đã đem ngọc ngà, châu báu chôn giấu trong các hang động quanh vùng núi Đá Dựng. Khi Mạc Cửu đến khai mở đất Hà Tiên vào cuối thế kỷ XVII, thấy người dân thường nhặt được ngọc quý tại Đá Dựng, lại thấy trong lòng núi có thạch nhũ tinh quang lấp lánh, tỏa muôn hồng nghìn tía như châu ngọc, nên ông gọi là núi Châu Nham, nghĩa là “núi ngọc”.

Đi qua hai tuyến hang động chính mới thấy núi như một tòa lâu đài đá vĩ đại, kiên cố, với hàng trăm vọng gác, pháo đài và hàng nghìn gác chuông thiên tạo, mang những cái tên được lưu truyền qua nhiều thế hệ như hang Mẹ Sanh, hang Biệt Động, hang Chỉ Huy, hang Thác Bạc, hang Cổng Trời, hang Bồng Lai... Mỗi hang một vẻ, vừa đẹp, vừa huyền bí. Dân gian còn kể rằng, hang Cội Đa Già chính là nơi sinh sống của Thạch Sanh thuở xưa. Từ vòm hang này, chàng đã giương cung bắn chim đại bàng, khi con chim đang cắp công chúa bay ngang qua núi.

Một trong những dấu ấn lịch sử mà người dân Hà Tiên luôn ghi nhớ là cũng tại những lòng hang rộng lớn ấy, Đảng bộ và quân dân Hà Tiên đã dùng nơi đây làm căn cứ cách mạng trong suốt những năm kháng chiến chống Mỹ và cả trong công cuộc xây dựng, bảo vệ Tổ quốc. Tháng 5/1970, trước sự bố ráp điên cuồng của ngụy quyền Sài Gòn, chưa đầy 100 chiến sĩ của ta đã cố thủ trong lòng hang, chiến đấu suốt 27 ngày đêm để giữ vững căn cứ, buộc địch phải rút lui. 21 người đã hy sinh, nhiều người mang thương tật suốt đời, nhưng Đá Dựng đã đi vào lịch sử đấu tranh của Đảng bộ và quân dân Hà Tiên như một biểu tượng truyền thống hào hùng. Năm 2004, ngọn núi này được xếp hạng là di tích lịch sử, danh thắng cấp quốc gia.

Mang trong mình bao huyền tích về một thời mở cõi, gìn giữ và bảo vệ Tổ quốc, đỉnh Châu Nham - Đá Dựng vẫn ngày ngày vẫy gọi từng đàn chim về xây tổ. Những trảng lúa gối nhau dần chuyển từ xanh sang vàng nhạt, rồi ửng đậm từ triền Đông sang triền Tây. Trên những cánh đồng ấy, người dân của hai đất nước vẫn miệt mài gặt lúa chiêm chín sớm. Chao liệng trên ngọn sóng vàng ấy, cò trắng đang về. Từng đàn, từng đàn...

Đức Hải