Đại biểu Quốc hội đề xuất lập Quỹ bảo tồn di sản có nguy cơ mai một

Phát biểu tại phiên thảo luận ở hội trường Quốc hội về Tình hình thực hiện Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội năm 2026 và dự kiến kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội năm 2027, Đại biểu Y Bhen Kđoh, Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Đắk Lắk, đề xuất Chính phủ cho phép các địa phương thiết lập Quỹ bảo tồn di sản có nguy cơ mai một và áp dụng chính sách đãi ngộ đặc thù cho nghệ nhân.

Tài nguyên nội sinh và những rào cản từ thực tiễn

Các ý kiến của đại biểu Y Bhen Kđoh đưa ra tại nghị trường nhằm góp phần phát triển kinh tế bền vững gắn với xây dựng, phát triển và bảo tồn giá trị văn hóa.

Theo Đại biểu Y Bhen Kđoh, vùng Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên không chỉ giữ vị trí chiến lược về hành lang kinh tế biển và không gian sinh thái, mà trong những năm qua đã đạt được nhiều chuyển biến thực chất.

Đại biểu Y Bhen Kđoh, Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Đắk Lắk phát biểu thảo luận tại Quốc hội sáng 31/10. Ảnh: Quốc hội

Về kinh tế, các cực tăng trưởng, hành lang kinh tế Đông – Tây và hệ thống hạ tầng giao thông trọng điểm duy trì đà tăng trưởng cao, đóng góp tích cực vào quy mô kinh tế của vùng và cả nước.

Về văn hóa xã hội, Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên, các di sản miền Trung được UNESCO ghi danh cùng hệ thống di tích lịch sử, lễ hội phong phú là nguồn lực nội sinh quý giá để phát triển du lịch, văn hóa bền vững.

Tuy nhiên, theo Đại biểu Y Bhen Kđoh, khu vực này đang phải đối mặt với thách thức, mâu thuẫn giữa tốc độ tăng trưởng kinh tế nhanh và nguy cơ mai một bản sắc văn hóa. Áp lực từ đô thị hóa, sự bùng nổ của du lịch đại trà thiếu kiểm soát cùng quá trình thương mại hóa đang làm thu hẹp và biến dạng các không gian sinh tồn truyền thống như không gian kiến trúc buôn làng, nhà dài, không gian bến nước hay các thiết chế xã hội tự nhiên của đồng bào.

Thêm vào đó, thiên tai, bão lũ và biến đổi khí hậu khắc nghiệt không chỉ tàn phá hạ tầng mà còn làm đứt gãy sinh kế truyền thống, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống nhân dân vùng sâu, vùng xa. Thu nhập của một bộ phận đồng bào dân tộc thiểu số, vùng biển, bãi ngang vẫn ở mức thấp, trong khi chế độ đãi ngộ dành cho đội ngũ nghệ nhân – những "báu vật nhân văn sống" giữ hồn cốt di sản – vẫn còn nhiều bất cập.

Ba giải pháp kiến tạo mô hình phát triển bền vững

Xác định văn hóa là trụ cột của phát triển bền vững, Đại biểu Y Bhen Kđoh kiến nghị Chính phủ tập trung thực hiện ba nhóm giải pháp trọng tâm để khắc phục các hạn chế trên và tạo đà bứt phá bền vững.

Đại biểu cho rằng, trước hết, Chính phủ cần hoàn thiện thể chế đặc thù, lồng ghép chỉ số văn hóa vào quy hoạch phát triển kinh tế. Việc xây dựng khung chính sách đặc thù về tín dụng, đầu tư công và cơ chế tài chính hỗn hợp sẽ tạo động lực huy động nguồn lực xã hội hóa cho công tác bảo tồn. Đặc biệt, đại biểu nhấn mạnh quy định bắt buộc phải có báo cáo đánh giá tác động văn hóa - xã hội khi phê duyệt các quy hoạch khu công nghiệp, đô thị, dự án thủy điện hay hạ tầng giao thông lớn tại miền Trung - Tây Nguyên, kiên quyết không đánh đổi bản sắc và môi trường sinh thái lấy tăng trưởng kinh tế ngắn hạn.

Các đại biểu Quốc hội tham dự phiên thảo luận tại Hội trường sáng 31/10. Ảnh: Quốc hội

Thứ hai là xây dựng mô hình kinh tế di sản và sinh kế gắn với bản sắc cộng đồng. Ông cho rằng cần chuyển đổi mạnh mẽ mô hình du lịch từ khai thác cảnh quan thuần túy sang kinh tế trải nghiệm di sản văn hóa bản địa. Việc tăng cường phân cấp, trao quyền nhiều hơn cho cộng đồng dân cư – đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số – sẽ giúp họ trở thành chủ thể trực tiếp quản lý, khai thác và hưởng lợi từ du lịch. Đồng thời, Chính phủ cần ban hành chính sách đặc thù hỗ trợ phát triển làng nghề truyền thống, phục dựng các không gian văn hóa nguyên bản gắn với chương trình xây dựng nông thôn mới.

Đặc biệt, đại biểu đề xuất Chính phủ cho phép các địa phương thiết lập Quỹ bảo tồn di sản có nguy cơ mai một và áp dụng chính sách đãi ngộ đặc thù cho nghệ nhân. Đại biểu nhấn mạnh, đây là giải pháp cấp thiết nhằm kịp thời cứu lấy các di sản phi vật thể đang trước bờ vực thất truyền như tiếng nói, chữ viết, nghệ thuật trình diễn dân gian, luật tục; đồng thời hoàn thiện hành lang pháp lý về chế độ đãi ngộ đặc thù cho các Nghệ nhân Nhân dân, Nghệ nhân Ưu tú, những người đang giữ "hồn cốt" di sản nhưng đa số có đời sống kinh tế khó khăn, để họ yên tâm trao truyền di sản cho thế hệ sau.

Đại biểu Y Bhen Kđoh kỳ vọng, những chính sách cụ thể, đồng bộ sẽ giúp vùng Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên phát huy trọn vẹn tiềm năng, đưa văn hóa trở thành động lực mạnh mẽ thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển nhanh và bền vững.