'Đánh thức' di sản Phan Châu Trinh

Các hiện vật trưng bày tại Nhà lưu niệm Phan Châu Trinh tại xã Tây Hồ. Ảnh: T.C

Tuy nhiên, việc bảo tồn và phát huy khối di sản này hiện nay không thể chỉ dừng lại ở những phương thức truyền thống như tu bổ kiến trúc hay trưng bày hiện vật tĩnh sau lớp kính bảo vệ.

Cần cấu trúc bảo tồn số minh bạch

Sự hội tụ giữa tư tưởng vĩ đại của Phan Châu Trinh và thành tựu của Cách mạng Công nghiệp 4.0 đã mở ra một hướng đi mới mang tính đột phá. Việc ứng dụng các nền tảng kỹ thuật số như Google Arts & Culture, kết hợp với trí tuệ nhân tạo (AI) và thực tế ảo (VR), không đơn thuần là một giải pháp công nghệ. Về bản chất, đây chính là sự vận dụng triệt để nguyên lý “Chi bằng học” vào thời đại số.

Bằng cách chuyển hóa khối lượng di sản đồ sộ thành những không gian trải nghiệm sống động, không gian mạng sẽ trở thành “trường học Duy tân” của thế kỷ 21, nơi tri thức lịch sử được dân chủ hóa và dễ dàng tiếp cận với mọi tầng lớp nhân dân.

Chiến lược này đặc biệt có ý nghĩa với thành phố Đà Nẵng - cội nguồn của phong trào canh tân. Việc kiến tạo một không gian trưng bày hiện đại, tương tác đa giác quan không chỉ trực tiếp hiện thực hóa triết lý “Thực học, Thực nghiệp” của Phan Châu Trinh, mà còn khẳng định sự đồng hành xuyên thế kỷ của tư tưởng ông cùng sự phát triển của quê hương xứ Quảng.

Thư viện trưng bày tư liệu, sách báo tưởng nhớ nhà chí sĩ yêu nước Phan Châu Trinh. Ảnh: DŨNG CƯỜNG

Khối lượng di sản vật thể và tư liệu liên quan đến Phan Châu Trinh hiện đang được bảo quản vô cùng đồ sộ, phức tạp về mặt hình thức và chứa đựng những giá trị lịch sử vô giá. Việc nhận diện, hệ thống hóa và áp dụng các phương pháp số hóa tiên tiến không chỉ là trách nhiệm bảo vệ ký ức mà còn là sự thực hành sinh động triết lý “Thực học” (truy cập tri thức chân thực) và “Thực nghiệp” (ứng dụng công nghệ sinh lời cho cộng đồng) của ông.

Hệ thống di tích về Phan Châu Trinh phân bố tại các địa danh gắn liền với cuộc đời hoạt động của ông, chủ yếu tại thành phố Đà Nẵng và Thành phố Hồ Chí Minh. Các hiện vật cá nhân của ông, như bộ comple thường mặc, các bức thư tay, và hình ảnh tư liệu về đám tang vĩ đại năm 1926, là những “chứng nhân” lịch sử có sức lay động mạnh mẽ. Tuy nhiên, các hiện vật bằng vải, giấy đang đối mặt với nguy cơ bị phân hủy tự nhiên bởi khí hậu nhiệt đới, đòi hỏi sự can thiệp kịp thời của công nghệ số hóa 3D để lưu giữ bản sao vĩnh viễn.

Căn cứ vào dữ liệu lưu trữ hiện nay tại Bảo tàng Đà Nẵng, khối tài liệu liên quan đến Phan Châu Trinh bao gồm hơn 50 thư mục lớn, chứa hàng ngàn tệp tin với tổng dung lượng lên tới hàng chục Gigabyte. Các tài liệu này dao động từ bản thủ bút trực tiếp của tác giả, các bản sao chép tay của đồng chí, cho đến các bản đánh máy và tài liệu hành chính pháp lý đương thời.

Sự phong phú của kho dữ liệu này đòi hỏi một cấu trúc bảo tồn số lớp lang, minh bạch.

Kiến tạo không gian chuyên đề

Sử dụng nền tảng số Google arts & Culture vào việc lưu giữ, quảng bá và phát huy giá trị di sản văn hóa của nhà yêu nước Phan Châu Trinh đã từng được đề cập trước đây.

Trưng bày tư liệu, sách báo tưởng nhớ nhà chí sĩ yêu nước Phan Châu Trinh. Ảnh: DŨNG CƯỜNG

Công cụ Art Camera của Google là giải pháp tối ưu cho khối lượng bản thảo thủ bút quý giá. Điều này cho phép các nhà nghiên cứu lịch sử và ngôn ngữ học trên toàn cầu có thể phóng to (zoom in) để quan sát và phân tích văn bản với độ chính xác cao hơn cả khi nhìn bằng mắt thường, hiện thực hóa mục tiêu “Thực học” một cách trọn vẹn.

Trong khi đó, thiết bị Tabletop Scanner cung cấp năng lực số hóa quy mô công nghiệp, đáp ứng khối lượng hàng ngàn trang tài liệu từ các bản án Nam triều, hồ sơ hộ tịch đến hàng loạt điếu văn, câu đối trong tang lễ năm 1926, hình thành một kho lưu trữ trực tuyến khổng lồ, chuẩn hóa siêu dữ liệu (metadata) theo chuẩn quốc tế.

Sự kết nối vật lý và kỹ thuật số tiếp tục được củng cố bằng công nghệ Museum View (tham quan 360 độ). Di sản vật thể của Phan Châu Trinh gắn liền với hai không gian kiến trúc đặc trưng: Nhà lưu niệm cụ Phan tại xã Tây Hồ, thành phố Đà Nẵng với kiến trúc cổ ba gian hai chái, ngõ đá quanh co mang hồn cốt xứ Quảng; và Khu lưu niệm mộ cụ Phan tại Tân Sơn Nhất, Thành phố Hồ Chí Minh với diện tích hơn 2.000m2, gồm nhà mồ, đền thờ kiến trúc bát giác và nhà lưu niệm trưng bày.

Bằng công nghệ Museum View, kết hợp với kỹ thuật quét 3D và thực tế ảo (VR), người dùng từ bất kỳ đâu trên thế giới đều có thể “bước vào” các không gian này. Trải nghiệm này không chỉ giới hạn ở mặt thị giác mà còn có thể được tích hợp âm thanh định hướng (tiếng gió thổi qua hàng cau ở Đà Nẵng hay tiếng chuông đền thờ tại Sài Gòn), tạo ra sự rung cảm tâm lý sâu sắc.

Hơn nữa, chuyên mục “Nhân vật văn hóa” (Cultural Figures) trên GAC hiện đang trưng bày hàng nghìn triển lãm về các vĩ nhân thế giới với hơn 4.411.000 mục hình ảnh, hiện vật, video với độ phân giải cao.

Việc thiết lập một triển lãm trực tuyến chuyên đề vinh danh Phan Châu Trinh trên không gian này sẽ đưa tầm vóc tư tưởng Duy tân của Việt Nam hội nhập vào dòng chảy tri thức toàn cầu, khẳng định vị thế văn hóa của quốc gia theo tinh thần dự án “Kỳ quan Việt Nam”...

Bằng các phương pháp số hóa hiện đại và giải phóng khối lượng bản thảo, tài liệu lịch sử khổng lồ khỏi giới hạn vật lý, chúng ta đang biến những tư liệu quá khứ thành một nguồn tài nguyên mở, minh bạch và có khả năng giáo dục toàn cầu.

Việc kiến tạo một không gian trưng bày kết hợp giữa thực tế và công nghệ số sống động, đa giác quan tại Bảo tàng Đà Nẵng sẽ không chỉ tạo ra một điểm đến văn hóa, du lịch mang tính biểu tượng, mà còn xây dựng một môi trường “Thực học” hiện đại.

Ở đó, tư tưởng dân chủ, tinh thần tự tôn dân tộc và khát vọng canh tân của Phan Châu Trinh sẽ tiếp tục đối thoại, truyền cảm hứng và trang bị bản lĩnh cho các thế hệ công dân Việt Nam vững bước tiến vào kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo và hội nhập toàn cầu.

HÀ SƯƠNG