Dấu ấn vua Quang Trung trên vùng Bắc Quảng Trị

Nơi ghi dấu bước chân đại quân Quang Trung

Trong gần 200 năm tồn tại, chúa Nguyễn đã tranh thủ được những lợi thế của xứ Đàng Trong để duy trì chính quyền cát cứ lâu dài. Tuy nhiên, vào những thập niên cuối cùng của thế kỷ XVIII, do những mâu thuẫn tiềm ẩn bắt nguồn từ chính sách cai trị nên xã hội thời các chúa Nguyễn lâm vào khủng hoảng trầm trọng.

Những chính sách bất hợp lý của các chúa Nguyễn lúc đó, cùng với nạn tham nhũng, lãng phí trong triều đình và tình trạng buông lỏng để quan lại địa phương vơ vét, bóc lột Nhân dân đã khiến nền kinh tế Đàng Trong suy thoái nghiêm trọng. Nạn đói xảy ra liên miên. Trong bối cảnh ấy, nhiều cuộc nổi dậy của Nhân dân như một ngọn lửa chờ thời bốc cháy.

Năm 1771, một cuộc khởi nghĩa của ba anh em nhà Tây Sơn ở Bình Định và khu vực Kon Tum bùng nổ. Năm Quý Tỵ 1773, nghĩa quân Tây Sơn đánh chiếm được thành Quy Nhơn, rồi tiến ra đánh chiếm Quảng Ngãi, giải phóng Phú Yên. Từ năm 1776-1785, quân Tây Sơn do Nguyễn Huệ chỉ huy đã đánh tan 3 vạn quân Xiêm. Chiến thắng Rạch Gầm-Xoài Mút thể hiện tài năng quân sự kiệt xuất của chủ tướng Nguyễn Huệ. Trận Rạch Gầm-Xoài Mút kết thúc cuộc khủng hoảng chính trị của tập đoàn phong kiến Nam Hà dưới quyền các chúa Nguyễn, đập tan âm mưu xâm lược của nước Xiêm đối với Đại Việt.

Trên đà thắng lợi, Nguyễn Huệ gấp rút củng cố chính quyền ở Gia Định rồi đem quân tiến ra đánh chiếm Phú Xuân. Sau 15 năm dấy binh khởi nghĩa (1771-1786), anh em nhà Tây Sơn đã lần lượt đánh tan ba tập đoàn phong kiến Trịnh-Nguyễn-Lê, thu non sông về một mối, mở ra một thời kỳ mới cho đất nước.

Tuy nhiên, trong khi anh em Tây Sơn đang củng cố chính quyền, tổ chức hệ thống cai trị thì ở phía Bắc, vua Lê Chiêu Thống cho người sang cầu cứu triều đình Mãn Thanh. Năm 1788, quân Thanh tiến đánh Thăng Long và chiếm được thành. Ngày 22/12/1788, Nguyễn Huệ tổ chức lễ cáo trời đất tại núi Bân, lấy niên hiệu Quang Trung và tự mình thống lĩnh quân sĩ lên đường ra Bắc đại phá quân Thanh. Đại quân của Nguyễn Huệ đi đến đâu cũng được Nhân dân ủng hộ, đặc biệt là Nhân dân vùng Bắc Quảng Trị.

Trong các ngày 27 và 28/11/1788, đại quân của Quang Trung-Nguyễn Huệ trên đường ra Bắc qua đất Bắc Quảng Trị (Quảng Bình cũ), dừng lại tuyển mộ thêm quân và bổ sung lương thực. Trong nhiều địa phương mà đại quân đi qua, tại đây đã có nhiều người hưởng ứng và gia nhập đội quân, ủng hộ lương thực. Sách "Địa lý-Lịch sử Quảng Bình", tác giả Lương Duy Tâm có viết: "Những người già, đàn bà, con gái thì sửa chữa cầu đường".

Lễ hội Khai hạ làng Tượng Sơn tại đình làng Tượng Sơn (Nguồn: Internet).

Trai tráng tình nguyện tòng quân vào đại quân Nguyễn Huệ. Trên đường hành quân, để bảo đảm cho quan quân, binh lính vừa đi, vừa có thời gian nghỉ ngơi, Nguyễn Huệ đã cho "đi võng, cứ luân phiên 3 người, 2 người gánh, 1 người nằm, quân lính nhờ thế giữ được sức khỏe và đi nhanh" (trích từ Địa lý-Lịch sử Quảng Bình của tác giả Lương Duy Tâm).

Một số địa phương dọc theo đường hành quân của đại quân Quang Trung cũng tùy theo khả năng và điều kiện địa phương để đóng góp nhân tài, vật lực, góp phần đánh thắng quân xâm lược nhà Thanh. Trên đường tiến quân thần tốc ra Bắc, đại quân của vua Quang Trung không tránh khỏi mất mát, do qua nhiều sông suối, núi đèo chia cắt.

Tại làng La Hà (nay là xã Nam Gianh, tỉnh Quảng Trị), có một địa danh tên là bến Voi, xóm Voi, nơi một chú voi trong đoàn voi chiến của vua Quang Trung khi vượt sông ra Bắc đã phải nằm lại trong dòng nước xiết. Thương tiếc, từ đó dân làng đã lấy tên chú voi này để đặt tên cho bến sông. Cạnh cây đa, người dân xây một miếu thờ cũng đặt tên là miếu Xóm Voi.

Đình Tượng Sơn và danh tướng Nguyễn Dụng

Đình Tượng Sơn thuộc làng Đại Đan, Tổng Thuận Bài, phủ Quảng Trạch. Đây là ngôi đình gắn chặt với sự kiện lịch sử tiêu biểu trong thời kỳ Quang Trung dẫn đại quân ra Bắc đánh đuổi giặc Thanh. Đình được xây dựng vào khoảng năm Canh Ngọ (1750) đời vua Cảnh Hưng thứ 11. Đình được xây dựng để thờ các vị thần tổ đã có công khai khẩn, lập làng Đại Đan và sau này còn thờ các vị có công với dân làng, với nước.

Thời Hồng Đức (1470-1497), cùng với việc cải cách chính trị, mở mang việc học hành, củng cố quân đội thì việc mở mang bờ cõi về phía Nam được nhà vua quan tâm. Hưởng ứng lời kêu gọi di dân vào khai khẩn vùng đất mới của triều đình, nhiều dòng họ từ phía Bắc vào vùng đất Hóa Châu. Năm Hồng Đức thứ 11 (1480), bốn dòng họ: Trần, Ngô, Nguyễn, Phạm đã vào đây đứng chân, tạo lập cơ nghiệp cho con cháu sau này. Do có công trong việc mở mang khai phá vùng đất phía Bắc sông Gianh, bốn vị đều được các triều đại phong kiến sắc phong là tiền khai khẩn (theo Gia phả dòng họ Nguyễn làng Tượng Sơn, xã Quảng Long, thị xã Ba Đồn (cũ)).

Trên đường tiến quân đại phá quân Thanh, đoàn quân voi trận của Tây Sơn Nguyễn Huệ đã dừng chân nghỉ lại để bổ sung khí tài vật lực ở làng Đại Đan và nhận được sự hưởng ứng, giúp đỡ đặc biệt của Nhân dân. Tại đây, đại quân của Quang Trung được dân làng và cả vùng ủng hộ, rất nhiều người tình nguyện gia nhập đội quân và được phiên chế vào đội ngũ chiến đấu.

Đặc biệt, trong số đó có Nguyễn Dụng, ông đã cùng đại quân của vua Quang Trung hành quân ra Bắc đi suốt cuộc chiến tranh. Ông là một trong những vị tướng cùng đại quân đại phá quân Thanh. Sau chiến thắng, ông được vua Quang Trung phong đến chức Thống chế Nội triều (theo Gia phả dòng họ Nguyễn làng Tượng Sơn, xã Quảng Long, thị xã Ba Đồn (cũ)).

Khi vương triều Quang Trung sụp đổ, Nguyễn Ánh lên ngôi, lập vương triều Gia Long, rất nhiều tướng sĩ của Quang Trung bị trả thù, bị giết. Tuy vậy, Gia Long không những không giết mà còn trọng dụng ông nhưng ông vẫn một mực xin cáo quan về ở ẩn, để giữ trọn tấm lòng "trung quân tín nghĩa" với Quang Trung.

Những năm còn lại của cuộc đời, ông vui thú với bà con làng xóm và mất năm 1816. Cảm phục chí khí của ông, sau này, vua Tự Đức phong tặng ông là "Đại tướng quân Nguyễn Tướng Công Thượng Đẳng Thần". Dân làng Tượng Sơn còn lưu mãi những câu trong bài tế lễ: "Vốn con nhà cân đai Nguyễn Huệ/Dấu trâm anh tiếng để xưa nay/Áo xiêm một cửa xum vầy/Ơn nhà hồng tạo phúc dày yến di..." .

Trải qua bao biến động của xã hội, đặc biệt trong phong trào Cần Vương chống Pháp, làng Đại Đan và cả vùng Bắc sông Gianh bị giặc Pháp càn quét, khủng bố, đình làng bị giặc đốt cháy. Năm 1912, đình làng được xây dựng lại và đặt tên là đình Tượng Sơn (Tượng: Voi, Sơn: Tây Sơn).

Về mặt kiến trúc, đình có hậu đình, tiền đình; các họa tiết hoa văn theo lối đình nhà Nguyễn. Mặt trước bức bình phong là hình ảnh con voi trận, thể hiện mảnh đất gắn liền với đội tượng binh của quân Tây Sơn Nguyễn Huệ đã lưu trú tại đất Tượng Sơn. Chính giữa hậu đình thờ vua Quang Trung và hai bên thờ các vị thần khai khẩn, khai canh có công bảo vệ dân làng.

Đình Tượng Sơn tọa lạc trên một khuôn viên rộng rãi, lưng dựa vào triền cát, phía trước có sông Kênh Kịa, một con sông nhỏ chảy theo hướng Đông Nam, nhập vào sông Gianh. Thế đất này, theo quan niệm của người Việt, là chốn đất lành, nơi tụ linh khí, tụ đức. 

Gắn với ngôi đình làng Tượng Sơn là lăng mộ của Nguyễn Dụng, một người con của đất Tượng Sơn, một vị tướng dũng mãnh của đại quân Tây Sơn, Nguyễn Huệ, được Nhân dân trong vùng ngưỡng vọng, thờ phụng. Lăng mộ ông được đặt tại làng Tượng Sơn, xã Quảng Long, thị xã Ba Đồn (cũ). Lăng mộ được xây dựng dưới thời vua Tự Đức (1847-1883), do thời tiết khắc nghiệt, lăng mộ lại nằm trên vùng cát, lại bị ảnh hưởng của bom đạn chiến tranh nên xuống cấp nhiều. Năm 1986, người dân địa phương và dòng họ đã tu sửa lại.

Ngày nay, đình Tượng Sơn được trùng tu, tôn tạo quy mô và là nơi hàng năm cứ tết đến xuân về, dân làng đều tụ về đây để tưởng nhớ cội nguồn, tri ân các vị thần tổ đã khai phá lập làng, đồng thời tưởng niệm vua Quang Trung cùng nghĩa quân Tây Sơn đã từng dừng lại nghỉ chân tại mảnh đất và ngôi đình này.

Nhân dân vùng sông Gianh nói chung, làng Tượng Sơn nói riêng, luôn tưởng nhớ những người con quê hương đã gia nhập nghĩa quân cùng vua Quang Trung thần tốc tiến quân ra Bắc tiêu diệt quân xâm lược nhà Thanh. Đặc biệt, vị tướng Nguyễn Dụng, người con tiêu biểu của làng Tượng Sơn, đã đóng góp quan trọng trong đại quân của vua Quang Trung, ghi dấu ấn hào hùng trong lịch sử dân tộc.