'Điểm nghẽn' Hormuz đẩy thế giới vào nguy cơ khủng hoảng phân bón

Trong nhiều thập kỷ, Hormuz được xem là tuyến vận chuyển dầu mỏ quan trọng nhất thế giới. Theo Hội nghị Liên Hợp Quốc về Thương mại và Phát triển (UNCTAD), khoảng một phần tư lượng dầu vận chuyển bằng đường biển toàn cầu đi qua tuyến đường này, cùng với khí tự nhiên hóa lỏng và nhiều loại hàng hóa chiến lược khác, trong đó có phân bón.

Eo biển Hormuz đang trở thành một nút thắt của chuỗi cung ứng lương thực toàn cầu. Nguồn: AA

Lưu lượng tàu qua eo biển đã giảm hơn 95% so với trước khủng hoảng, buộc nhiều tàu phải đổi tuyến, kéo dài hành trình và làm chi phí vận tải tăng mạnh.

Frida Youssef, Trưởng bộ phận Vận tải của UNCTAD, cho biết gián đoạn không chỉ dừng lại ở Eo biển Hormuz mà đang lan sang các tuyến vận tải khu vực khác, làm gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu và khiến chi phí thương mại tăng lên.

"Điều này đang gây áp lực lên giá năng lượng, giá vận chuyển và cuối cùng là giá lương thực," bà Youssef nhận định.

Tác động rõ rệt nhất là đối với thị trường phân bón. Theo dữ liệu từ các công ty phân tích hàng hóa như Kpler và CRU, việc gián đoạn vận tải qua Hormuz đã ảnh hưởng đến khoảng 38% nguồn cung phân bón nitrat và 20% phân bón phosphate toàn cầu. Khu vực vùng Vịnh cũng chiếm gần một nửa nguồn cung urê thế giới, khiến thị trường phân bón đặc biệt nhạy cảm với xung đột tại Trung Đông.

Giá urê – loại phân bón nitơ được sử dụng rộng rãi nhất thế giới – đã tăng mạnh trong thời gian ngắn, trong khi giá amoniac và các loại phân bón khác cũng tăng theo. Nguyên nhân là phân bón nitơ phụ thuộc lớn vào khí đốt tự nhiên, vốn chiếm phần lớn chi phí sản xuất, khiến giá phân bón biến động cùng giá năng lượng.

“Việc mất nguồn xuất khẩu từ vùng Vịnh tạo ra tình trạng thiếu hụt toàn cầu ngay lập tức và không có nguồn thay thế nhanh chóng,” Maximo Torero, Kinh tế trưởng của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), cho biết. Ông cũng cảnh báo chi phí logistics và bảo hiểm vận tải biển tăng mạnh đang khiến nguồn cung phân bón bị đình trệ ngay cả khi vẫn còn hàng tồn kho.

Theo FAO, mỗi năm thế giới sử dụng khoảng 190 triệu tấn phân bón để duy trì sản xuất nông nghiệp toàn cầu. Bất kỳ sự gián đoạn nào đối với nguồn cung phân bón đều có thể ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất cây trồng và nguồn cung lương thực toàn cầu.

Thời điểm hiện nay đặc biệt nhạy cảm vì đây là mùa mua phân bón cho vụ gieo trồng mùa xuân ở nhiều nước.

Đại diện UNCTAD cho biết nếu nông dân không mua được phân bón đúng thời điểm hoặc giá quá cao, sản lượng mùa vụ có thể giảm trong các vụ mùa tới, kéo theo nguy cơ giá lương thực tăng trở lại.

Trong bối cảnh hiện nay, các chính phủ trên khắp thế giới đang gấp rút tìm nguồn cung thay thế và tăng dự trữ phân bón. Ấn Độ, nước nhập khẩu urê lớn nhất thế giới, đang tìm nguồn hàng mới và điều chỉnh phân bổ khí đốt cho ngành sản xuất phân bón. Mỹ nới lỏng một số quy định vận chuyển để đảm bảo dòng chảy hàng hóa trong nước, trong khi Trung Quốc và Nga hạn chế xuất khẩu để bảo vệ nguồn cung nội địa.

“Nông dân không nên phải gánh chịu hậu quả của bất kỳ cuộc khủng hoảng nào,” Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi phát biểu khi công bố kế hoạch tăng dự trữ phân bón và hỗ trợ nông nghiệp.

Theo Fitch Ratings, giá phân bón toàn cầu có thể tiếp tục tăng nếu xung đột kéo dài và tuyến vận tải qua Hormuz chưa được khôi phục.

Tổ chức này cảnh báo phân bón nitơ sẽ là nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề nhất do phụ thuộc nhiều vào khí đốt tự nhiên và nguồn cung từ Trung Đông.

Nhiều chuyên gia cho rằng cú sốc lần này có thể trở thành gián đoạn lớn thứ hai đối với thị trường phân bón toàn cầu kể từ khi xung đột Nga – Ukraine bùng nổ năm 2022. Tuy nhiên, tác động lần này có thể nghiêm trọng hơn vì vận tải qua một điểm nghẽn hàng hải quan trọng bị gián đoạn trực tiếp.

Rủi ro lớn nhất nằm ở các nền kinh tế đang phát triển, đặc biệt là châu Phi cận Sahara và một số khu vực Nam Á, nơi phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu lương thực và phân bón.

UNCTAD cho biết các nền kinh tế nghèo có khả năng hấp thụ các cú sốc giá thấp hơn, nên sẽ chịu tác động mạnh nhất khi giá nhiên liệu, vận tải, phân bón và thực phẩm tăng cùng lúc.

Cuộc khủng hoảng Hormuz cho thấy một thực tế của nền kinh tế toàn cầu hiện đại: an ninh lương thực không chỉ phụ thuộc vào đất đai hay thời tiết, mà còn phụ thuộc vào năng lượng, phân bón và các tuyến vận tải biển quốc tế. Khi các tuyến vận tải chiến lược bị gián đoạn, tác động có thể lan từ thị trường năng lượng sang nông nghiệp và cuối cùng là giá thực phẩm.

Trong một nền kinh tế toàn cầu hóa, rủi ro đối với lương thực đôi khi không bắt đầu từ nông nghiệp, mà từ năng lượng, logistics và thương mại quốc tế.

Ngọc Lâm