Điều gì xảy ra khi cha mẹ đọc sách cho con nghe?

Cha mẹ có thể bắt đầu đọc cho con nghe từ rất sớm, ngay cả khi trẻ chưa biết nói. Ảnh: Pexels.

Phụ huynh vẫn thường nghe lời khuyên "Hãy dành thời gian đọc sách cho trẻ". Nhưng lý do cha mẹ nên làm việc này là gì? Liệu thời điểm, cách đọc hay thể loại sách có thực sự tạo ra sự khác biệt?

Phát triển ngôn ngữ từ những năm đầu đời

Theo Child Mind Institute, ngay từ khi chào đời, trẻ đã có khả năng tiếp nhận và phát triển ngôn ngữ. Việc thường xuyên nghe nhiều kiểu ngôn ngữ khác nhau giúp quá trình này diễn ra thuận lợi hơn.

TS Laura Phillips, chuyên gia thần kinh học lâm sàng tại Mỹ, cho hay việc nghe từ ngữ giúp trẻ phát huy khả năng ngôn ngữ và nhận thức. Ngay cả những hành động đơn giản như cầm, nắm hay lật mở từng trang sách cũng góp phần kích thích tư duy vận động và nhận thức ở trẻ nhỏ.

Cha mẹ có thể bắt đầu đọc cho con nghe từ rất sớm, ngay cả khi trẻ chưa biết nói. Hoạt động này góp phần tạo nền tảng thần kinh cho việc sử dụng ngôn ngữ và phát triển khả năng đọc viết sau này.

Bên cạnh đó, trong sinh hoạt gia đình, trẻ thường chỉ tiếp xúc với một số từ vựng và các mẫu câu quen thuộc. Sách truyện chính là cánh cửa mở ra những vùng từ vựng mới, giúp trẻ mở rộng khả năng tiếp thu và biểu đạt tư duy.

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng trẻ được cha mẹ đọc sách cho nghe hàng ngày sẽ tích lũy ít nhất 290.000 từ vựng khi bước vào lứa tuổi mầm non. Tùy thuộc vào thời lượng đọc mỗi ngày, con số này thậm chí có thể vượt mốc 1 triệu từ. Vốn từ phong phú này giúp trẻ dễ dàng làm quen và hiểu các loại văn bản phức tạp hơn khi bước vào môi trường học đường.

Ngoài ra, đọc sách còn giúp trẻ tích lũy kiến thức nền. Trẻ học được thông tin qua chính nội dung cuốn sách và qua các tương tác, trò chuyện cùng cha mẹ trong lúc đọc. Khi có sẵn hiểu biết về thế giới xung quanh - từ địa lý, phương tiện giao thông đến tự nhiên - trẻ sẽ dễ dàng tiếp thu các bài học mới tại trường.

Học cách hiểu cảm xúc của người khác

Ngoài giá trị về ngôn ngữ, đọc sách là công cụ hữu hiệu giúp trẻ phát triển sự đồng cảm. Khi tiếp xúc với những nhân vật có hoàn cảnh khác biệt, trẻ học cách đặt mình vào vị trí của người khác, từ đó biết trân trọng cảm xúc, văn hóa và các góc nhìn đa dạng trong cuộc sống.

Sách cũng giúp trẻ nhận biết và xử lý cảm xúc của chính mình. Khi thấy nhân vật tức giận, buồn bã hoặc trải qua những cảm xúc mạnh khác, trẻ có thể hiểu rằng những cảm xúc đó là bình thường. Đây cũng là dịp để cha mẹ trò chuyện với con về những cảm xúc khó nói của trẻ.

Cha mẹ có thể đặt câu hỏi dựa trên câu chuyện, chẳng hạn: “Con đã bao giờ tức giận như cô bé trong sách chưa?” hoặc “Nếu con tức giận như vậy, con sẽ làm gì?”. Những câu hỏi này giúp trẻ gọi tên cảm xúc và suy nghĩ về cách xử lý khi gặp trường hợp tương tự.

Việc đọc sách mang lại lợi ích cho mọi lứa tuổi, nhưng mục tiêu sẽ thay đổi theo từng giai đoạn phát triển của trẻ. Ảnh: Pexels.

Khoảng thời gian để cha mẹ và con kết nối

Không đơn thuần là một hoạt động giáo dục, khoảng thời gian đọc sách giúp cha mẹ và con kết nối trọn vẹn, không bị gián đoạn bởi các thiết bị công nghệ hay áp lực công việc.

Đối với trẻ nhỏ, những trải nghiệm đi kèm với việc đọc cũng có ý nghĩa đối với sự phát triển nhận thức. TS Laura Phillips chỉ ra cảm giác được ngồi trong lòng cha mẹ, lắng nghe giọng đọc quen thuộc và tự tay lật mở từng trang sách đóng vai trò quan trọng trong việc kích thích não bộ phát triển.

Lựa chọn sách phù hợp theo lứa tuổi

Theo TS Phillips, việc đọc sách mang lại lợi ích cho mọi lứa tuổi, nhưng mục tiêu sẽ thay đổi theo từng giai đoạn phát triển của trẻ.

Với trẻ sơ sinh, cha mẹ không nhất thiết phải chọn sách dành riêng cho trẻ. “Khi bạn có một em bé mới chào đời, hãy đọc bất cứ thứ gì bạn muốn đọc, ngay cả đọc báo. Điều quan trọng là trẻ được làm quen với âm điệu và ngữ điệu ngôn ngữ”, TS Phillips nói.

Khi trẻ lớn hơn, nội dung sách bắt đầu quan trọng hơn. Cuốn sách có thể là cầu nối để cha mẹ và con bàn về các tình huống thực tế (như chuyện bạn bè, trường lớp) một cách tự nhiên.

Cho trẻ đọc những gì mình yêu thích cũng là một lựa chọn tốt. Khi được theo đuổi sở thích, trẻ có thể hình thành suy nghĩ rằng đọc sách là hoạt động thú vị và có giá trị, từ đó chủ động tìm đến sách hơn.

Bên cạnh đó, việc trẻ mầm non yêu cầu đọc đi đọc lại một cuốn sách là hoàn toàn bình thường. TS Phillips cho hay sự lặp lại này chính là cơ chế giúp trẻ làm chủ ngôn ngữ.

Chuyên gia cũng cho rằng cha mẹ không cần ngừng đọc cho con khi trẻ đã biết đọc. Trẻ thường thích nghe những cuốn sách có độ khó cao hơn khả năng tự đọc của mình, chẳng hạn nghe tiểu thuyết trong khi vẫn tự đọc truyện tranh.

"Duy trì việc đọc cùng trẻ trong những năm tiểu học vừa hỗ trợ khả năng đọc viết đang phát triển, vừa giúp cha mẹ có thời gian kết nối với con khi trẻ ngày càng độc lập", TS Phillips nói.

Tuy nhiên, theo chuyên gia, đọc sách cùng con quan trọng, nhưng cha mẹ không cần biến hoạt động này thành một lịch trình cứng nhắc. Đọc vào cùng một thời điểm mỗi ngày, chẳng hạn trước giờ ngủ, có thể giúp trẻ hình thành thói quen. Tuy nhiên, bất cứ thời điểm nào trẻ được nghe ngôn ngữ và có thời gian kết nối với cha mẹ đều có giá trị.

Theo TS Phillips, sự phát triển của trẻ không diễn ra theo một nhịp cố định. Khi đang tập trung phát triển các kỹ năng vận động, trẻ có thể không muốn ngồi yên trong lòng cha mẹ để đọc sách. Trong những trường hợp như vậy, cha mẹ nên điều chỉnh theo trạng thái của trẻ thay vì áp dụng những quy tắc có thể khiến việc đọc trở thành trải nghiệm không tích cực.