Độc đáo lễ rước Phật Tứ Pháp ở hội chùa Dâu

"Dù ai buôn bán đâu đâu/ Hễ trông thấy tháp chùa Dâu thì về/ Dù ai buôn bán trăm nghề/ Tháng Tư ngày Tám nhớ về hội Dâu".

Nhớ về hội Dâu...

Theo tư liệu khảo cổ học và các nguồn thư tịch cổ, vùng Dâu - Luy Lâu là nơi giao thoa của ba nền văn hóa lớn Việt - Ấn - Hoa. Chính từ dòng chảy đa văn hóa ấy, lễ hội chùa Dâu ra đời, kết tinh những lớp lang tín ngưỡng bản địa với giáo lý từ bi của Phật giáo tạo nên một di sản đặc sắc và độc đáo.

Lễ rước Phật Tứ Pháp trong lễ hội chùa Dâu.

Hằng năm, lễ hội chùa Dâu được tổ chức vào ngày 8/4 âm lịch (ngày Phật đản) do người dân 12 làng thuộc tổng Dâu - Luy Lâu xưa phối hợp tổ chức, nay thuộc phường Trí Quả và Song Liễu. Lễ hội chùa Dâu năm nay diễn ra từ ngày 22 đến 25/5 (tức từ mùng 6 đến mùng 9/4 âm lịch) tại hệ thống chùa thờ Tứ Pháp với trung tâm là chùa Dâu.

Phần lễ có những nghi thức như: Hạ tòa, phong mũ áo Phật, lễ dâng hương, lễ hồi cung Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện cùng nhiều đoàn rước lễ của các làng trong vùng Dâu... Trọng tâm là lễ khai hội tại sân ngoại tự chùa Dâu (phường Trí Quả) và lễ đón nhận Bảo vật quốc gia Phật Mẫu Man Nương tại chùa Tổ (tức Phúc Nghiêm tự, phường Song Liễu).

Phần hội có nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao phong phú, vừa mang tính cộng đồng, vừa tôn vinh giá trị truyền thống, tiêu biểu như: Giao lưu văn nghệ quần chúng, múa rối nước, thi đấu cờ tướng, tổ tôm điếm, thi thả chim bồ câu bay, bóng chuyền, cầu lông...; trưng bày sản phẩm làng nghề truyền thống...

Giới nghiên cứu đánh giá, hình mẫu hội Dâu là minh chứng sống động cho khả năng tiếp biến và sáng tạo văn hóa của người Việt. Đó vừa là cội nguồn lễ hội Việt Nam, vừa là di sản sống động của một nền văn hóa biết cách hấp thu cái mới, gìn giữ được cốt lõi bản địa, biến ngoại lai thành của mình một cách tự nhiên rồi truyền lại cho đời sau bằng những nghi thức thiêng liêng, đậm đà bản sắc.

Theo ông Nguyễn Chí Bảo, Phó Chủ tịch UBND phường Trí Quả, lễ hội năm nay tiếp tục được tổ chức theo hướng trang nghiêm, tiết kiệm, bảo đảm giữ gìn các nghi thức truyền thống đặc sắc của vùng Dâu, đồng thời đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của Nhân dân và du khách thập phương.

Để lễ hội diễn ra trang nghiêm, an toàn, chu đáo, địa phương thành lập Ban tổ chức, phân công nhiệm vụ cụ thể cho từng tiểu ban, chuẩn bị kỹ phương án bảo đảm an ninh, trật tự, phân luồng giao thông, vệ sinh môi trường, phòng, chống cháy nổ, an toàn thực phẩm và ngăn chặn các hành vi mê tín dị đoan trong không gian lễ hội...

Việc tổ chức lễ hội chùa Dâu không chỉ mang ý nghĩa bảo tồn những giá trị ngàn đời mà còn khơi dậy niềm tự hào, ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trong các tầng lớp Nhân dân. Trẩy hội vùng Dâu, chiêm bái tượng Tứ pháp và hòa mình vào các hoạt động phần lễ, phần hội, du khách như được trở về nguồn cội và cảm nhận một dòng chảy văn hóa bất tận từ ngàn xưa vọng đến hôm nay.

Có người từng nói, nếu được một lần về miền đất cổ Dâu - Luy Lâu, cảm nhận hồn xưa lắng đọng trong không gian di sản, du khách muốn trở lại nhiều lần nữa để thấm "chất men say" riêng có của vùng trầm tích bên kia sông Đuống...

"Mã nguồn" của lễ hội Việt Nam

Trong dòng chảy lễ hội truyền thống Việt Nam, lễ hội chùa Dâu được xem như một hình mẫu sớm nhất, tiêu biểu và hoàn chỉnh nhất của cấu trúc lễ hội người Việt. Các nguồn tài liệu và thư tịch cổ cho biết, chùa Dâu được xây dựng từ thế kỷ II, khoảng năm 187 và hoàn thành vào năm 226.

Đây là công trình văn hóa tín ngưỡng lâu đời, có giá trị lịch sử và văn hóa đặc biệt. Vì thế, không phải ngẫu nhiên mà giới nghiên cứu văn hóa gọi lễ hội chùa Dâu là "mã nguồn" của lễ hội Việt.

Các làng vùng Dâu tham gia lễ rước.

Với lịch sử hơn 1.800 năm, khi các nhà sư Ấn Độ theo đường biển đến Luy Lâu, tín ngưỡng Tứ Pháp đã sớm bén rễ, dung hợp tinh thần phương Đông là tín ngưỡng nông nghiệp bản địa để tạo nên một mô hình lễ hội mẫu mực, khép kín và bền vững trong suốt hàng nghìn năm.

Truyền rằng, Tứ Pháp là bốn vị thần mây, mưa, sấm, chớp (Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện) là con của Phật Mẫu Man Nương. Phật Mẫu Man Nương là cô gái làng Mãn Xá một lần ngủ quên trước cửa chùa và mang thai nhờ phép màu của thiền sư Khâu Đà La đến từ Ấn Độ.

Từ gốc cây dung thụ (cây dâu) mà Man Nương gửi lại cho chùa, người tạc nên bốn pho tượng là bốn chị em Tứ Pháp. Bốn pho tượng an vị ở bốn ngôi chùa thuộc "Tổng Khương" xưa là chùa Dâu (Pháp Vân), chùa Đậu (Pháp Vũ), chùa Tướng (Pháp Lôi), chùa Dàn (Pháp Điện) đều thuộc phường Trí Quả ngày nay.

Di tích quốc gia đặc biệt chùa Dâu trong ngày hội.

Tương truyền, vào thời Lý, các vua thường rước Pháp Vân từ chùa Dâu về Thăng Long để cầu đảo, nguyện cho quốc thái dân an. Điều này minh chứng cho sự trọng vọng của triều đình đối với tín ngưỡng bản địa vùng Dâu.

Người dân trong vùng vẫn tự hào truyền kể về lễ rước Tứ Pháp - nghi lễ đặc sắc tạo nên "linh hồn" của hội chùa Dâu. Trong ngày chính hội, tượng Phật Tứ Pháp từ các chùa làng được rước về "công đồng" tại chùa Dâu, rồi diễn ra nghi thức độc đáo "mẹ đuổi con". Ngoài ra còn có những trò diễn dân gian giàu tính biểu tượng như "cướp nước" giữa bà Mưa (Pháp Vũ) và bà Sấm (Pháp Lôi) để dự báo mùa màng; múa gậy Bạch trượng - Hồng côn; hay nghi thức rước Tứ Pháp đi "tuần nhiễu" ban đêm một vòng khép kín từ Đông sang Tây gắn với quan niệm về vòng quay của đất trời, mùa vụ.

Trước khi giã hội còn rước kiệu Thạch Quang cùng Tứ Pháp về chùa Tổ để bái tổ sau đó diễn ra trò vái chị, vái em... Tuy nhiên, theo các bậc cao niên ở địa phương, do điều kiện thực tế không gian di tích và yêu cầu, quy định tổ chức lễ hội hiện nay nên không phải năm nào hội chùa Dâu cũng tổ chức đầy đủ lễ rước Phật Tứ Pháp và các trò diễn cổ này.