Đòn bẩy cho tăng trưởng xanh

Cần sớm hoàn thiện thể chế

TS Nguyễn Đức Kiên hiện là 1 trong 3 chuyên gia được giao nghiên cứu, xây dựng mô hình tăng trưởng kinh tế mới trình Ban Chấp hành Trung ương. Đặt trong quá trình xây dựng mô hình này, ông cho rằng cách tiếp cận đối với lĩnh vực năng lượng cần thay đổi. Nếu trước đây năng lượng chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ bảo đảm nguồn cung điện, thì hiện nay nhiều quốc gia đã coi phát triển năng lượng tái tạo là nền tảng hình thành các ngành công nghiệp mới, nâng cao năng lực cạnh tranh và thúc đẩy tăng trưởng xanh. Vì vậy, điện gió ngoài khơi (ĐGNK) không chỉ là phát triển một nguồn điện mới mà còn là cơ hội xây dựng hệ sinh thái công nghiệp có giá trị gia tăng cao.

Theo các nghiên cứu quốc tế, mỗi dự án ĐGNK kéo theo nhu cầu rất lớn về khảo sát biển, thiết kế kỹ thuật, chế tạo kết cấu thép, đóng tàu chuyên dụng, logistics cảng biển, vận hành, bảo dưỡng và nhiều dịch vụ kỹ thuật chất lượng cao. Khi chuỗi giá trị này được phát triển trong nước, tác động của ĐGNK sẽ vượt ra ngoài phạm vi ngành điện, trở thành động lực thúc đẩy công nghiệp chế tạo, kinh tế biển và quá trình chuyển đổi xanh.

TS Nguyễn Đức Kiên

Từ góc nhìn đó, TS Nguyễn Đức Kiên cho rằng điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là thể chế. Các nghị quyết lớn của Đảng và Quốc hội đã xác lập khá đầy đủ định hướng phát triển, vì vậy yêu cầu cấp thiết lúc này không phải tiếp tục ban hành chủ trương mới mà là nhanh chóng cụ thể hóa thành các quy định pháp luật có thể triển khai trong thực tiễn.

ĐGNK là lĩnh vực đặc thù, liên quan đồng thời đến quản lý không gian biển, khảo sát địa chất, sử dụng tài nguyên biển, đầu tư, xây dựng, đấu thầu, phát triển hệ thống điện cũng như quốc phòng, an ninh trên biển. Nếu thiếu một khuôn khổ pháp lý thống nhất, doanh nghiệp sẽ phải thực hiện nhiều thủ tục qua nhiều cơ quan quản lý khác nhau, kéo dài thời gian chuẩn bị đầu tư và làm gia tăng đáng kể chi phí. Do đó, việc sửa đổi Luật Dầu khí và Luật Điện lực cần được triển khai đồng bộ, tránh chồng chéo và tạo nền tảng pháp lý đủ rộng cho sự hình thành một ngành công nghiệp ĐGNK trong dài hạn.

Trao quyền cho Petrovietnam để tạo lực kéo

Từ yêu cầu hoàn thiện thể chế, TS Nguyễn Đức Kiên cho rằng cần xác định rõ chủ thể dẫn dắt phát triển ĐGNK. Theo ông, trong điều kiện hiện nay, Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam) là doanh nghiệp có nhiều lợi thế nhất để đảm nhận vai trò này.

Sau nhiều thập niên hoạt động ngoài khơi, Petrovietnam đã tích lũy năng lực khảo sát địa chất, địa vật lý, thiết kế, thi công, vận hành và bảo dưỡng các công trình biển quy mô lớn; đồng thời sở hữu hệ thống dữ liệu biển, đội ngũ kỹ sư, phương tiện kỹ thuật và kinh nghiệm quản lý dự án mà rất ít doanh nghiệp trong nước có được. Nếu giao ĐGNK cho những doanh nghiệp hoàn toàn mới, gần như toàn bộ quá trình khảo sát, xây dựng cơ sở dữ liệu, nghiên cứu điều kiện tự nhiên và tổ chức thi công sẽ phải bắt đầu lại từ đầu, khiến thời gian chuẩn bị đầu tư kéo dài và chi phí tăng lên đáng kể.

Chân đế của trạm biến áp ngoài khơi do PTSC sản xuất

Thực tế, nhiều quốc gia trên thế giới cũng lựa chọn các tập đoàn dầu khí lớn làm lực lượng tiên phong phát triển ĐGNK. Việc tận dụng hạ tầng, kinh nghiệm triển khai công trình ngoài biển và nguồn nhân lực chất lượng cao giúp rút ngắn thời gian thực hiện, giảm chi phí đầu tư và nâng cao hiệu quả triển khai. Đây cũng là xu hướng chuyển dịch năng lượng đang được nhiều tập đoàn dầu khí quốc tế theo đuổi.

Không chỉ dừng lại ở ĐGNK, TS Nguyễn Đức Kiên cho rằng Việt Nam cũng cần chủ động chuẩn bị hành lang pháp lý cho các lĩnh vực năng lượng mới như hydrogen xanh, amoniac xanh và công nghệ lưu trữ năng lượng. Trong quá trình sửa đổi Luật Dầu khí và Luật Điện lực, cần bổ sung các quy định mang tính mở để cơ quan quản lý và doanh nghiệp có đủ dư địa triển khai các công nghệ mới, tránh bỏ lỡ cơ hội tham gia làn sóng chuyển dịch năng lượng toàn cầu.

Bên cạnh đó, theo ông, các dự án năng lượng quy mô lớn có ý nghĩa chiến lược cần được áp dụng cơ chế đầu tư linh hoạt hơn. Đối với những dự án ĐGNK có quy mô hàng tỉ USD, thời gian chuẩn bị kéo dài và yêu cầu kỹ thuật rất cao, việc mở rộng phân cấp, trao quyền và áp dụng một số cơ chế đặc thù sẽ góp phần tháo gỡ các điểm nghẽn về tiến độ và giảm rủi ro trong quá trình thực hiện.

Một yếu tố quan trọng khác là cơ chế giá điện cần vận hành theo nguyên tắc thị trường để tạo niềm tin cho nhà đầu tư. Theo ông, không thể tồn tại tình trạng “mua điện theo cơ chế thị trường nhưng bán điện lại theo cơ chế hành chính”. Nhà nước vẫn có thể điều tiết giá bán lẻ nhằm bảo đảm mục tiêu an sinh xã hội, nhưng cơ chế mua điện, huy động vốn và phân bổ nguồn lực cần đủ minh bạch, ổn định để thu hút đầu tư vào các dự án có thời gian thu hồi vốn dài như ĐGNK.

ĐGNK cần được nhìn nhận như nền tảng hình thành một ngành công nghiệp năng lượng biển

Trước băn khoăn rằng việc giao Petrovietnam giữ vai trò chủ lực có thể hạn chế sự tham gia của khu vực tư nhân, TS Nguyễn Đức Kiên khẳng định ông hoàn toàn ủng hộ phát triển kinh tế tư nhân. Tuy nhiên, ở giai đoạn đầu của một ngành công nghiệp chiến lược đòi hỏi vốn lớn, công nghệ phức tạp và mức độ rủi ro cao, Việt Nam cần một doanh nghiệp nhà nước đủ năng lực để dẫn dắt thị trường. Khi ngành đã hình thành và vận hành ổn định, hoàn toàn có thể đẩy mạnh huy động nguồn lực xã hội và tạo điều kiện để các thành phần kinh tế cùng tham gia phát triển.

Theo TS Nguyễn Đức Kiên, nếu tận dụng tốt cơ hội hoàn thiện thể chế và phát huy vai trò của doanh nghiệp nòng cốt, Việt Nam sẽ không chỉ phát triển thêm một nguồn điện sạch mà còn có thể hình thành một ngành công nghiệp ĐGNK hiện đại, tạo động lực tăng trưởng mới, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và thúc đẩy quá trình chuyển dịch năng lượng theo hướng xanh, bền vững.

TS Nguyễn Đức Kiên: Các nghị quyết lớn của Đảng và Quốc hội đã xác lập khá đầy đủ định hướng phát triển, vì vậy yêu cầu cấp thiết lúc này không phải tiếp tục ban hành chủ trương mới mà là nhanh chóng cụ thể hóa thành các quy định pháp luật có thể triển khai trong thực tiễn.