“Đồng Cổ” là thần Trống đồng hay Thần núi ?

Bài “Thờ trống đồng ngay giữa Thăng Long” (Báo Thể thao và Văn hóa, 2011) viết: “Trống đồng đã đi vào thư tịch, truyền thuyết, lịch sử và... được ông cha ta dựng đền, miếu để thờ. Theo PGS Trịnh Sinh, hiện nay ở nước ta còn 2 địa phương có di tích thờ trống đồng (thần Đồng Cổ) là Hà Nội và Thanh Hóa...”.

Bài “Về thăm đền Đồng Cổ, nơi thờ thần Trống Đồng” (Báo Đại đoàn kết, 2024) viết: “Ở núi Tam Thai, đền Đồng Cổ, huyện Yên Định (Thanh Hóa) là nơi thờ thần Trống Đồng...”.

Sách Di tích núi và đền Đồng Cổ (Lê Ngọc Tạo – Nguyễn Ngọc Khiếu, NXB Thanh Hóa, 2016) nhiều lần khẳng định: “đền Đồng Cổ thờ vị thần Trống Đồng” (tr.10); “xứ Thanh (...) là địa phương tìm thấy trống đồng nhiều nhất nước cũng chính là nơi có đền thờ Trống Đồng đầu tiên biểu trưng cho quốc hồn dân tộc. Tục thờ trống đồng đã trở thành tín ngưỡng của người Việt cổ ...” (tr.11).

Rất nhiều tài liệu sách báo khác đều khẳng định đền Đồng Cổ thờ “thần Trống Đồng”. Tuy nhiên, đó là một sự nhầm lẫn lớn. Sự nhầm lẫn này đã tồn tại hàng chục năm qua và được tuyên truyền, “dĩ hư truyền hư” rộng rãi trong dịp Kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long.

Vậy, sự thực đền Đồng Cổ thờ ai?

Lần giở lại các thư tịch cổ ghi chép về đền Đồng Cổ, chúng ta sẽ thấy không hề có tài liệu nào nói đền này thờ “thần Trống Đồng”.

Sách Việt điện u linh (Lý Tế Xuyên), biên soạn năm 1329, viết: “Theo truyện Báo cực chép: Vương là thần núi Đồng Cổ. Khi xưa, Lý Thái Tông còn là thái tử, phụng mạng vua cha là Thái Tổ, đem binh đi đánh Chiêm Thành (1020), đến Trường Châu, đóng quân tạm nghỉ. Canh ba đêm ấy, trong cõi mông lung, nhà vua chợt thấy một dị nhân, thân cao 8 thước, mày râu cứng nhọn, mặc chiến bào, tay cầm binh khí, đến trước cúi đầu tâu rằng: “Tôi là thần núi Đồng Cổ, nghe tin thái tử sang đánh phương Nam, tôi xin theo giúp để phá giặc, lập chút công nhỏ”.

Sách Lĩnh Nam trích quái (Vũ Quỳnh – Kiều Phú) chép: “Thần núi Đồng Cổ là linh thần thượng đẳng ở nước ta...”.

Sách Thanh Hóa kỷ thắng viết về đền Đồng Cổ: “...Canh ba, vua mộng thấy một người dáng dấp rất to lớn, mình mặc chiến bào, tay cầm bảo kiếm nói rằng: Ta là thần núi Đồng Cổ, nay nghe Thánh giá nam chinh, nguyện đi theo lập công...”.

Bia miếu Đồng Cổ (Đồng Cổ miếu bi ký 銅鼓廟碑) viết: “Trong thung lũng núi có miếu cổ, thờ thần núi.” (Trung hữu cổ miếu, phụng sự sơn thần 中有古廟奉事山神). Bia này còn cho biết “Năm Canh Thân (1800) bỗng ở phía sông Nam Ngạn được một chiếc trống đồng (...) quan đặc sai Đốc trấn Thanh Hoa bèn đem trống đồng mới được, tặng lại miếu thần để xuân thu tế tự, giúp thêm nhạc khí cho miếu thần”.

Như vậy, các tài liệu thư tịch cổ đều ghi chép rõ ràng, “Đồng Cổ” là thần núi Đồng Cổ, chứ không phải “thần trống đồng”.

Vì thần núi Đồng Cổ có công lớn nên vua Lý Thái Tông rước thần về Thăng Long để thờ. Sau này, thần báo mộng giúp vua Lý tránh được loạn “tam vương” và được phong là “Thiên hạ minh chủ”.

Vì sao lại có sự nhầm lẫn thần núi Đồng Cổ thành “thần trống đồng”?.

Theo nghĩa hiển ngôn, “đồng cổ” 銅鼓 có nghĩa là “trống đồng”. Điều rắc rối đã sinh ra nhầm lẫn ở chỗ “Đồng Cổ” ở đây không phải là chiếc trống đồng, mà là tên của một ngọn núi. Đồng Cổ linh từ 銅鼓靈祠 nghĩa là đền thiêng thờ thần núi Đồng Cổ, chứ không phải thờ “thần Trống Đồng”.

Như vậy, núi Đồng Cổ vốn có tên là Tam Thai. Sau khi thần núi Tam Thai dùng binh khí là trống đồng phù trợ vua Hùng chiến thắng, vua đã đổi tên núi Tam Thai thành núi Đồng Cổ và lập miếu thờ thần núi Đồng Cổ (Đồng Cổ sơn thần 銅鼓山神). Mấy chữ Đền thiêng Đồng Cổ (Đồng Cổ linh từ 銅鼓靈祠) chỉ là cách gọi tắt của Đền thiêng thờ thần núi Đồng Cổ (Đồng Cổ Sơn linh từ 銅鼓山靈祠).

Do không tìm hiểu thần tích mà chỉ căn cứ vào cái tên đền Đồng Cổ, lại thấy bên trong miếu có chiếc trống đồng (vốn được cung tiến làm đồ tế khí) nên nhiều người, kể cả các nhà nghiên cứu nhầm tưởng đền này thờ “thần Trống Đồng”, rồi liên tưởng đến “tín ngưỡng thờ thần trống đồng”. Xem cách bài trí trong đền thờ thần Đồng Cổ (cả ở Thanh Hóa và Hà Nội) thì chiếc trống được đặt trên một giá thấp dưới nền gạch, trước bàn thờ thần núi Đồng Cổ. Nếu là thờ “thần Trống Đồng”, hẳn chiếc trống phải được bày ở vị trí cao, trang trọng nhất, thay cho tượng.

Thế là, thay vì tưởng nhớ công lao phù trợ, đánh đuổi giặc ngoại xâm của thần núi Đồng Cổ - tinh khí chung đúc của núi sông, người ta lại cúi đầu khấn vái và tụng ca cái trống đồng - vốn là thứ binh khí lúc xung trận của ngài. Làm như vậy khác nào, thay vì thờ phụng và ngợi ca Thánh Gióng, lại đi thờ cái gậy sắt hoặc bụi tre ngà, một thứ vũ khí đánh giặc của ông!