Dự án bảo quản, tu bổ, phục hồi Điện Kính Thiên: Bảo vệ tuyệt đối các tầng văn hóa dưới lòng đất

Trước đó, tại cuộc họp báo diễn ra vào ngày 22/9/2026, công bố chuỗi các hoạt động của Hội nghị Đối thoại châu Á Thái Bình Dương về Di sản và Tính xác thực, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội Nguyễn Thanh Quang cho biết, từ khi Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới vào năm 2010, Việt Nam đã thực hiện nghiêm túc cam kết quốc tế về bảo tồn. Trong đó, nghiên cứu khảo cổ học được xác định là nhiệm vụ ưu tiên hàng đầu nhằm khai quật, nhận diện và minh chứng cho những giá trị cốt lõi của khu di sản.

Trong khuôn khổ Hội nghị Đối thoại châu Á Thái Bình Dương về Di sản và Tính xác thực diễn ra tại Hà Nội sáng 28/9/2026, báo cáo “Nghiên cứu về Điện Kính Thiên thúc đẩy việc phân loại tính xác thực trong thực tiễn di sản thế giới như thế nào” do ông Nguyễn Thanh Quang, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long Hà Nội trình bày đã thu hút được sự quan tâm đặc biệt của giới nghiên cứu và bảo tồn di sản

Suốt 15 năm qua, đặc biệt là các đợt nghiên cứu trọng điểm trong giai đoạn 2025 - 2026, các hoạt động nghiên cứu khảo cổ hợp tác với Viện Khảo cổ học Việt Nam đã đạt nhiều thành tựu vượt bậc. Kết quả này giúp các nhà khoa học nhận diện rõ quy mô, mặt bằng, cấu trúc và các thành phần không gian Điện Kính Thiên thời Lê sơ và Lê Trung hưng.

Đặc biệt, quá trình nghiên cứu, tu bổ và phục hồi Chính điện nhận được sự đồng hành, hỗ trợ và giám sát chuyên môn chặt chẽ từ UNESCO, Trung tâm Di sản thế giới và ICOMOS.

Tại “Thông cáo Hà Nội năm 2022” đã chỉ ra, các tòa nhà đương đại án ngữ tại vùng lõi di sản là rào cản lớn đối với việc thực hiện các cam kết quốc tế. Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, tại kỳ họp năm 2024 ở Ấn Độ, UNESCO đã thông qua Nghị quyết 46 cho phép Việt Nam hạ giải có kiểm soát 6 tòa nhà đương đại tại khu vực này.

Ông Nguyễn Thanh Quang trình bày báo cáo kết quả nghiên cứu về Chính điện Kính Thiên

Toàn bộ các công trình được số hóa dữ liệu chi tiết trước và trong quá trình tháo dỡ. Việc tháo dỡ tài sản vùng lõi nhưng vẫn bảo tồn nguyên vẹn Giá trị nổi bật Toàn cầu (OUV) đã được Giám đốc Trung tâm Di sản thế giới đánh giá Việt Nam là mô hình điển hình của thế giới năm 2024. Tiếp đó, tại kỳ họp lần thứ 48 ở Busan (Hàn Quốc), UNESCO chính thức ra nghị quyết xác nhận tầm nhìn của Hà Nội trong việc phục dựng không gian Điện Kính Thiên, sau khi Quyết định số 48 COM 7B.25 của Ủy ban Di sản thế giới (tháng 7/2025) đã đồng thuận với tầm nhìn tôn tạo trục trung tâm Hoàng thành.

Xây dựng hồ sơ Hoàng Thành Thăng Long trên cơ sở thực hiện công ước và khuyến nghị của UNESCO từ 2023. Kết quả trọng tâm: Năm 2022, ra thông cáo Hà nội; Năm 2023, Đoàn Liên ngành vào tư vấn, lập báo cáo tình trạng bảo tồn, hạ giải 6 tòa nhà Pháp và khai quật khảo cổ học trên nền điện Kính Thiên; Năm 2024, hạ giải 6 tòa nhà thời cận hiện đại; Năm 2025 cho phép đệ trình hồ sơ tầm nhìn 2035, phục dựng Chính điện Kính thiên và Không gian Chính điện Kính Thiên; Năm 2026, UNESCO đồng ý về tầm nhìn 2030 và ghi nhận tầm nhìn 2035.

Theo nội dung báo cáo do ông Nguyễn Thanh Quang trình bày tại Hội nghị sáng ngày 28/9/2026, sau khi Hoàng Thành Thăng Long được ghi danh năm 2010, Thành phố Hà Nội thực hiện cam kết của Thủ tướng Chính phủ với 8 khuyến nghị của UNESCO. Trong đó, khuyến nghị 3 yêu cầu: “Tiếp tục mở rộng diện tích khai quật khảo cổ học, nhất là khu Thành cổ Hà Nội, tăng cường làm sáng rõ giá trị các kiến trúc thời Tiền Nguyễn trên trục Trung tâm của Cấm thành Thăng Long”.

Những kết quả từ chuỗi nghiên cứu liên ngành và khai quật khảo cổ học trong suốt hơn một thập kỷ qua là cơ sở để Hà Nội trình UNESCO một Tầm nhìn về trục Chính tâm Hoàng Thành Thăng Long đến năm 2035. Trong đó, trọng tâm là phục dựng Chính điện Kính Thiên và không gian Chính điện.

Cũng theo ông Nguyễn Thanh Quang, đã có nhiều các công trình nghiên cứu liên ngành về điện Kính Thiên được triển khai trên cơ sở từ các nguồn chính sử, văn bia, bản đồ, tranh cổ, tri thức dân gian và ghi chép của phái đoàn ngoại giao. Các nguồn tư liệu này đã chứng minh sự tồn tại của Chính điện Kính Thiên và không gian Chính điện trong khu Hoàng Thành Thăng Long hơn 3 thế kỷ không thay đổi. Vị trí này chính là di tích nền điện Kính Thiên hiện nay và được khảo cổ học xác nhận.

Qua các đợt khai quật khảo cổ, đã phát lộ địa tầng của 1.300 năm và cấu trúc của không gian điện Kính Thiên (Đan Trì. Ngự Đạo, Kính Thiên môn, hành lang). Đặc biệt là nền móng, phân gian và thành phần hỗ trợ của Chính điện Kính Thiên cùng với đó là hệ thống di vật được kiểm kê tổng thể phục vụ nghiên cứu phục dựng.

Các nhà khoa học cũng đã tiến hành nghiên cứu tư liệu, lịch sử kiến trúc của 35 di tích, khảo sát thực tế 31 di tích và nghiên cứu so sánh kiến trúc Chính điện của các nước trong khu vực.

Nguồn tư liệu này chỉ rõ Chính điện Kính Thiên mang đậm yếu tố truyền thống và chứa đựng các yếu tố về giao lưu văn hóa. Cùng với đó là nghiên cứu phi vật thể, hệ thống hóa và đưa ra khả năng thực hành các nghi lễ phi vật thể ở không gian Chính điện…

Từ kết quả nghiên cứu cho thấy, cấu trúc không gian của khu vực Chính điện Kính Thiên lấy đường ngự đạo làm trục chính tâm, các kiến trúc đều đăng đối trên trục này tạo ra một không gian chỉnh thể, đáp ứng tiêu chí: trung tâm quyền lực tối cao và không gian tổ chức lễ nghi cung đình.

“Từ thực tiễn, chúng tôi nhận thấy rằng yếu tố có tính then chốt của hồ sơ phục dựng Chính điện Kính Thiên là giải pháp bảo tồn phát huy các dấu tích, tầng văn hóa khảo cổ học có chiều sâu lịch sử trên 1.300 năm vì đây mới thực sự là thuộc tính mang giá trị nổi bật toàn cầu (OUV) của của di sản và làm thế nào để đánh giá được tính xác thực của dữ liệu phục dựng, bởi đây là công trình diễn giải những thuộc tính của di sản.

Để nhận diện và phân loại tính xác thực đối với dự án phục dựng Chính điện Kính Thiên thời Lê, nhóm nghiên cứu sử dụng bộ công cụ thu thập, đánh giá mức độ tin cậy của các nguồn thông tin giống như một khung đánh giá liên ngành. Cụ thể, đó là một bảng biểu được mã hóa bằng hệ màu chứa đựng 5 trường thông tin: tư liệu lịch sử, khảo cổ, hình ảnh, so sánh trong nước, so sánh quốc tế…”, ông Nguyễn Thanh Quang nhấn mạnh.

Phối cảnh phục dựng Điện Kính Thiên mới nhất - Ảnh: Trung tâm Bảo tồn di sản Hoàng thành Thăng Long

Trong quá trình nghiên cứu, Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội đã đề xuất thêm tiêu chí Giá trị tự thân của hiện vật khảo cổ phát hiện tại đây vì chúng chứa đựng thông tin về kỹ thuật công nghệ, cách thức, thời gian sử dụng và chủ nhân tạo tác ra chúng.

Có 50 thành phần/chi tiết thuộc phần móng, thân và mái của kiến trúc Chính điện Kính Thiên được xác thực theo bộ công cụ, các thành phần kiến trúc này sẽ được kiểm soát mức độ tin cậy của thông tin, đảm bảo mỗi yếu tố đều có cơ sở dữ liệu và phương pháp xác thực rõ ràng, các yếu tố có nguồn tư liệu yếu sẽ được so sánh và thiết kế phù hợp với dạng thức và tính đồng đại của công trình.

Dấu tích sân Điện Kính Thiên. Ảnh: Hoàng Thành Thăng Long

Cuối cùng, các mã màu được cộng dồn lại để lượng hóa mức độ xác thực của từng phần đến tổng thể công trình. Kết quả cho thấy phương án kiến trúc phục dựng điện Kính Thiên không chỉ được xác thực rõ ràng mà còn có thể lượng hóa, kiểm chứng và minh bạch bằng cách chuyển hóa trên hệ thống bản vẽ thiết kế…

Có thể nói, việc phục dựng Chính điện Kính Thiên là yêu cầu cấp thiết, đáp ứng mong mỏi của giới khoa học và nhân dân trong việc khôi phục diện mạo trung tâm quyền lực tối cao của Hoàng thành Thăng Long xưa. Trên nền tảng bảo tồn tuyệt đối di tích gốc và các tầng văn hóa dưới lòng đất, việc phục dựng được thực hiện theo cơ sở khoa học, tuân thủ các nguyên tắc về tính xác thực của UNESCO, ICOMOS và Văn kiện Nara. Công trình không chỉ góp phần trả lại không gian kiến trúc cung đình từng hiện hữu, mà còn giúp công chúng trong nước và quốc tế trực tiếp cảm nhận, hiểu sâu hơn giá trị lịch sử, văn hóa của di sản Hoàng thành Thăng Long.

Theo thông tin từ Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội, Lễ khởi công Dự án bảo quản, tu bổ, phục hồi Điện Kính Thiên sẽ diễn ra sáng ngày 29/9/2026 tại địa chỉ số 9 Hoàng Diệu, Ba Đình, Hà Nội. Đây là sự kiện có ý nghĩa lịch sử, đánh dấu bước tiến quan trọng sau 15 năm nghiên cứu khảo cổ học liên tục cũng như triển khai các hoạt động hợp tác quốc tế, đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn nghiêm ngặt về tính xác thực của UNESCO.