Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi): Mở không gian thể chế mới cho sự phát triển

Trao quyền mạnh mẽ, mở rộng không gian tự chủ cho Thủ đô

Theo Phó Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Nguyễn Xuân Lưu, việc sửa đổi Luật Thủ đô được đặt ra từ yêu cầu cấp thiết cả về cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn. Dự án Luật được xây dựng trên nền tảng các văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIV, Nghị quyết Đại hội Đảng bộ thành phố Hà Nội lần thứ XVIII (nhiệm kỳ 2025-2030), đặc biệt là Nghị quyết số 02-NQ/TW ngày 17-3-2026 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới. Tinh thần xuyên suốt là “trao quyền mạnh mẽ - phân cấp, phân quyền toàn diện hơn - trách nhiệm giải trình rõ ràng hơn”, đúng với yêu cầu “Hà Nội quyết - Hà Nội làm - Hà Nội chịu trách nhiệm”.

Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Duy Ngọc và các đồng chí Thường trực Thành ủy dự hội nghị. Ảnh: Quang Thái

Về cơ sở thực tiễn, nhiều cơ chế, chính sách của Luật Thủ đô hiện hành không còn bảo đảm tính đặc thù, vượt trội để phát triển Thủ đô. Nhiều hạn chế, điểm nghẽn lớn, kéo dài như ùn tắc giao thông, ngập úng cục bộ, ô nhiễm môi trường, mất an toàn đô thị, an toàn thực phẩm, hạn chế trong huy động nguồn lực… vẫn chưa được khắc phục hiệu quả. Trong bối cảnh thế giới, khu vực biến động phức tạp, khoa học công nghệ và các mô hình kinh tế mới phát triển nhanh chóng, Hà Nội không thể chỉ dừng ở vai trò “thực thi chính sách” mà cần được giao vai trò “thiết kế chính sách” ở tầm cao hơn.

Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) xác định rõ mục tiêu hoàn thiện thể chế đặc thù, vượt trội, ổn định, có tầm nhìn dài hạn, phù hợp với vị trí, vai trò của Thủ đô là trung tâm đầu não chính trị - hành chính quốc gia; trung tâm lớn về kinh tế, văn hóa, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, giáo dục, y tế và hội nhập quốc tế. Qua đó, khẳng định và phát huy vai trò hạt nhân, cực tăng trưởng của vùng Đồng bằng sông Hồng và cả nước, tạo hành lang pháp lý để thí điểm, đánh giá, hoàn thiện các cơ chế, chính sách đột phá trước khi nhân rộng.

Dự thảo gồm 9 chương, 36 điều, giảm 18 điều so với Luật hiện hành. Cách tiếp cận mới không đi sâu quy định chi tiết từng nội dung, mà tập trung phân quyền cho thành phố quyết định, tạo không gian tối đa cho sự sáng tạo, tự chủ và tự chịu trách nhiệm của chính quyền Thủ đô, đồng thời tăng cường kiểm soát quyền lực.

Luật Thủ đô được xác định là luật đặc thù, được ưu tiên áp dụng. Thành phố được quyết định lựa chọn áp dụng quy định pháp luật thuận lợi cho phát triển Thủ đô khi các văn bản ban hành sau có quy định khác nhau về cùng một vấn đề.

HĐND, UBND thành phố khi ban hành văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành Luật Thủ đô và thực hiện thẩm quyền được phân quyền, được quy định khác với văn bản do cơ quan Trung ương ban hành; được điều chỉnh trình tự, thủ tục, thẩm quyền đã quy định ở cấp trên; được quy định thí điểm cơ chế, chính sách nhằm xác lập khuôn khổ pháp lý cho việc thử nghiệm các mô hình, giải pháp quản lý, phát triển mới.

Ủy viên Ban Thường vụ Thành ủy, Phó Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Xuân Lưu trình bày dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) tại hội nghị. Ảnh: Quang Thái

Trong tổ chức bộ máy và chế độ công vụ, dự thảo Luật chuyển mạnh từ cơ chế “phối hợp, xin ý kiến” sang “tự chủ, tự quyết”. HĐND thành phố được quyết định số lượng, chức năng, nhiệm vụ các ban HĐND, cơ quan chuyên môn; quyết định biên chế; tiêu chí đại biểu HĐND các cấp. Người đứng đầu cơ quan trực tiếp sử dụng công chức thực hiện tuyển dụng, đánh giá. Thành phố được quyết định thu nhập đối với cán bộ, công chức, viên chức; thuê, bổ nhiệm người đứng đầu đơn vị sự nghiệp công lập, doanh nghiệp Nhà nước; ban hành chính sách thu hút, trọng dụng người có tài năng.

Trong lĩnh vực quy hoạch, thành phố chỉ lập một Quy hoạch tổng thể Thủ đô có giá trị thay thế quy hoạch tỉnh và quy hoạch chung đô thị; được phê duyệt, điều chỉnh quy hoạch; chủ động quyết định danh mục, lộ trình di dời các cơ sở sản xuất, trụ sở làm việc không phù hợp quy hoạch (trừ cơ quan Trung ương). Chính sách quản lý, khai thác không gian ngầm, không gian tầm thấp, tầm cao được đưa vào dự thảo nhằm mở rộng không gian phát triển mới.

Phát triển đô thị được định hướng theo mô hình đa trung tâm, xanh, thông minh, gắn với phát triển nhà ở xã hội, tái định cư và phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD). Thành phố có thẩm quyền chuyển đổi linh hoạt giữa các loại hình nhà ở thương mại, nhà ở xã hội, nhà ở tái định cư để đáp ứng nhu cầu thực tiễn và mục tiêu an sinh xã hội.

Chủ động nguồn lực, siết kiểm soát quyền lực trong quản trị đô thị

Phó Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Xuân Lưu cho biết, dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) cho phép thành phố ban hành cơ chế, chính sách đặc thù để huy động nguồn lực đầu tư phát triển hạ tầng giao thông đồng bộ, hiện đại; ưu tiên vận tải hành khách công cộng khối lượng lớn, hạn chế phương tiện cá nhân, áp dụng biện pháp giảm ùn tắc và phát thải; thúc đẩy phát triển logistics, kết nối vùng và ứng dụng công nghệ cao trong quản lý giao thông.

Các đại biểu dự hội nghị tại điểm cầu Thành ủy Hà Nội. Ảnh: Quang Thái

Thành phố được ban hành cơ chế bảo vệ môi trường như xác định và áp dụng vùng phát thải thấp; hỗ trợ phát triển giao thông xanh; di dời cơ sở gây ô nhiễm; thúc đẩy giảm thiểu chất thải, tái chế và phát triển kinh tế tuần hoàn.

Trong lĩnh vực trật tự, an toàn đô thị và an toàn thực phẩm, thành phố được quy định mức xử phạt vi phạm hành chính cao hơn nhưng không quá hai lần mức chung; được áp dụng biện pháp ngừng cung cấp điện, nước đối với công trình, cơ sở vi phạm nhằm xử lý hiệu quả các “điểm nghẽn” kéo dài.

Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) mở rộng thẩm quyền của thành phố trong phát triển văn hóa, thể thao, du lịch với cơ chế huy động nguồn lực xã hội hóa, bảo tồn di sản, hỗ trợ cải tạo công trình kiến trúc có giá trị, phát triển công nghiệp văn hóa.

Trong giáo dục, Hà Nội được triển khai mô hình giáo dục nhiều cấp học chất lượng cao; phân quyền mạnh trong quản lý, bổ sung chương trình giáo dục; thẩm quyền thành lập, cho phép thành lập trường đại học, cao đẳng trên địa bàn.

Trong y tế và an sinh xã hội, thành phố được quyết định giá dịch vụ khám, chữa bệnh; tổ chức hệ thống cấp cứu ngoại viện; khám sàng lọc miễn phí định kỳ hằng năm cho người dân; phê duyệt kỹ thuật mới; mở rộng chính sách an sinh, phúc lợi xã hội theo hướng nâng mức thụ hưởng và ưu tiên đối tượng yếu thế.

Trong khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, thành phố được áp dụng cơ chế tài chính linh hoạt; hình thành quỹ đầu tư mạo hiểm từ ngân sách; miễn thuế thu nhập cá nhân cho chuyên gia, nhà khoa học; chấp nhận cơ chế thử nghiệm có kiểm soát; ban hành tiêu chuẩn kỹ thuật cao hơn quy chuẩn quốc gia; thúc đẩy quản trị dựa trên dữ liệu số và trí tuệ nhân tạo.

Về nguồn lực phát triển, thành phố được chủ động điều hành ngân sách, phát hành trái phiếu, vay vốn, quyết định cơ chế xã hội hóa, hợp tác công - tư, khai thác tài sản công, ban hành cơ chế thu hút đầu tư, phát triển khu kinh tế tự do, khu thương mại tự do, các loại hình kinh tế mới. Các cơ chế về đất đai, tái điều chỉnh đất đai, bồi thường, tái định cư cũng được trao thẩm quyền chủ động cho thành phố.

Quang cảnh hội nghị tại điểm cầu Thành ủy Hà Nội. Ảnh: Quang Thái

Theo Phó Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Xuân Lưu, dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) xác định Hà Nội là hạt nhân, cực tăng trưởng của vùng Thủ đô và các vùng lân cận; quy định cơ chế liên kết vùng, thành lập Quỹ Phát triển vùng Thủ đô, phối hợp bảo vệ môi trường liên vùng. Đáng chú ý, một chương riêng về giám sát, kiểm tra và trách nhiệm giải trình được thiết kế nhằm kiểm soát quyền lực đồng bộ, chặt chẽ. Các thẩm quyền quan trọng, cốt lõi không được phân cấp, ủy quyền; trách nhiệm giải trình của chính quyền các cấp được tăng cường.

Hiện, dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) đang được hoàn thiện để trình Quốc hội khóa XVI xem xét, thông qua tại kỳ họp thứ nhất tháng 4-2026. Theo dự thảo, có 149 nội dung quy phạm pháp luật cần ban hành, trong đó 115 nội dung thuộc thẩm quyền HĐND thành phố và 34 nội dung thuộc thẩm quyền UBND thành phố. Các sở, ngành đã xây dựng đề cương chi tiết 108 nội dung.

UBND thành phố đã tổ chức tập huấn về xây dựng văn bản quy phạm pháp luật, bố trí kinh phí năm 2026, dự kiến thành lập tổ công tác theo dõi, đôn đốc triển khai thi hành Luật; giao các cơ quan truyền thông tuyên truyền, phổ biến, tập huấn chuyên sâu về Luật và các văn bản thi hành ngay sau khi được thông qua.

Với tư duy thể chế mới, dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) không chỉ nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn hiện hữu mà còn mở ra không gian phát triển dài hạn, tạo nền tảng để Hà Nội thực sự trở thành trung tâm kiến tạo phát triển, dẫn dắt các mô hình mới của quốc gia trong kỷ nguyên phát triển mới.

Nguyên Bảo