Đường xưa nhất nối Sài Gòn và Chợ Lớn

Tác giả: Nguyễn Đức Hiệp - Tim Doling - Võ Chi Mai/NXB Tổng hợp TP.HCM

Kiến trúc đô thị và cảnh quan Sài Gòn Chợ Lớn xưa và nay

Sách trình bày những hình ảnh của các kiến trúc và cảnh quan đô thị theo tác giả là có giá trị về mỹ quan, văn hóa và lịch sử ở Sài Gòn - Chợ Lớn.

Đường xưa nhất nối Sài Gòn và Chợ Lớn

Đây là con đường xưa nhất nối Sài Gòn và Chợ Lớn, có trước khi người Pháp đến Sài Gòn.

Dưới thời Pháp thuộc, đường Nguyễn Trãi được gọi là đường Cây Mai (rue de Cay-Mai), chỉ đường đi đến đồn Cây Mai nơi xưa kia là chùa Cây Mai...

Có thể nói đây là một trong những con đường dài nhất ở TP.HCM. Ngày nay, con đường này vẫn còn những di tích văn hóa xưa và có giá trị lịch sử như chùa Bà Thiên hậu Quảng Đông (Tuệ Thành hội quán), chùa Ông (Triều Châu, Nghĩa An hội quán), thánh đường Hồi giáo Chợ Lớn, chợ Xã Tây.

Số 654 (phải) và 656 (trái) đường Nguyễn Trãi, đối diện chợ Xã Tây. Gọi là chợ Xã Tây vì chợ gần khu hành chánh dưới thời Pháp thuộc, gồm Dinh Tham biện tỉnh Chợ Lớn, Tòa Thị sảnh thành phố Chợ Lớn.

Theo Vương Hồng Sển trong “Sài Gòn năm xưa”, khu vực xung quanh chùa Bà Thiên hậu, còn gọi là xóm ba Chùa (gồm chùa Bà Thiên hậu, chùa Tam Sơn trên đường Triệu Quang Phục và Thất phủ Quan Võ đế miếu ở góc Nguyễn Trãi và Triệu Quang Phục) là trung tâm của xóm Đề Ngạn (tức Sài Gòn xưa, trước khi Sài Gòn được dùng để chỉ trung tâm Sài Gòn, Bến Nghé ngày nay); và có nói về chùa Bà Thiên hậu Quảng Đông như sau:

Đây là một ngôi chùa có tiếng là xưa nhất, giàu nhất, khéo nhất, và cũng giỏi bảo tồn nhất trong vùng.

Vía bà là ngày hai mươi tháng ba âm lịch, nhưng chùa vào lễ từ ngày mười tám đến ngày hai mươi ba mới dứt, và người dân chất phác xứ Chợ Lớn vẫn đinh ninh khi nào lễ cúng Bà xong thì khi ấy mới bắt đầu có mưa đầu mùa.

Chùa này trên nóc có gắn sành rất khéo, tả lại cuộc vui đời xưa... Nay xem ra mới biết xóm ba chùa này đích thị là trung tâm điểm của xóm “Đề Ngạn” và nơi xưa kia trong sách gọi “Sài Gòn” thị chính là nơi đây:

Cách huyện Bình Dương mười hai dặm, ở phía tả và phía hữu đường quan lộ. Nơi chợ có đường thông ra tứ phía đi liên lạc như hình chữ “điền”, nhà cửa phố xá liên tiếp thềm mái cùng nhau..., đủ cả hàng hóa trăm thức, ở bên sông nam và bắc không thiếu món gì...

Phía tây đường lớn có chùa Thiên hậu, ghé tây có Ôn Lăng Hội quán... Phàm gặp giai tiết lương thần và ngày tam nguyên, sóc vọng thì treo đèn đặt án để đấu xảo, ánh sáng rực rỡ hình như cây lửa cầu sao vậy, lại đánh trống thổi kèn huyên náo, con trai con gái kéo đến tấp nập, thành một thị phố đô hội náo nhiệt.

“Trong một đường lớn có giếng xưa nước ngọt bốn mùa đầy luôn không kiệt. Đường ngang có khe nhỏ gác cầu ván lớn, hai bên phố ngói cất dăng ở trên, treo giăng màn trướng để che mặt trời, đi trên đường mát mẻ như đi dưới mái nhà cao lớn vậy.

Đường Nguyễn Trãi kéo dài từ quận 1 sang quận 5 cũ ở TP.HCM. Ảnh chụp năm 2019: Quỳnh Danh.

Phía đông đường lớn có chợ Bình An, có đủ những thổ sản quý báu ở núi ở biển và ở thôn dã, ban đêm cũng thắp đèn mua bán. Ngày nay đã thưa thớt không bằng như xưa”.

Trước kia, dưới thời Pháp thuộc còn có Dinh Tham biện, Tòa Thị sảnh thành phố Chợ Lớn nhưng ngày nay không còn.

Con đường này, cũng như đường Trần Hưng Đạo, ngày nay vẫn là hai đường chính nối quận 1 và quận 5 cũ.

Hiện nay trên đường Nguyễn Trãi chỉ còn lại rất ít tòa nhà kiến trúc thời thuộc địa.