Giám sát tối cao của Quốc hội và vai trò của Kiểm toán nhà nước

Vì vậy, một nhà nước mạnh không phải là nhà nước có nhiều quyền lực, mà là nhà nước có quyền lực được kiểm soát tốt - được đặt trong khuôn khổ pháp luật, được soi chiếu bằng tính minh bạch và được ràng buộc bởi trách nhiệm giải trình. Trong cấu trúc đó, giám sát quyền lực không phải là hoạt động bổ sung, mà là một thành tố cốt lõi của quản trị quốc gia hiện đại.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn trao Nghị quyết của Quốc hội về bầu Tổng Kiểm toán nhà nước nhiệm kỳ 2026-2031 đối với đồng chí Nguyễn Hữu Nghĩa. Ảnh: NHƯ Ý

Ở Việt Nam, Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, thực hiện quyền giám sát tối cao đối với toàn bộ hoạt động của Nhà nước. Tuy nhiên, để giám sát trở nên thực chất, không thể chỉ dựa vào ý chí chính trị hay cơ chế hình thức, mà phải dựa trên thông tin khách quan, bằng chứng đáng tin cậy và những đánh giá độc lập. Chính tại điểm này, Kiểm toán nhà nước (KTNN) giữ vai trò đặc biệt: là thiết chế cung cấp “sự thật có kiểm chứng”, giúp Quốc hội thực hiện quyền giám sát tối cao một cách hiệu quả.

Nhìn từ góc độ đó, KTNN không chỉ là cơ quan chuyên môn về tài chính công, mà còn là công cụ kiểm soát quyền lực - một thiết chế bảo đảm quyền lực tài chính công được sử dụng đúng mục tiêu, đúng giới hạn và vì lợi ích chung của quốc gia.

KTNN trong kiến trúc kiểm soát quyền lực nhà nước

Quyền lực nhà nước, xét đến cùng, là quyền quyết định đối với các nguồn lực công - từ ngân sách, tài sản công đến các dự án đầu tư và chính sách phân bổ. Chính vì gắn trực tiếp với nguồn lực, quyền lực tài chính luôn là khu vực nhạy cảm nhất, nơi nguy cơ lạm dụng, thất thoát và lệch hướng phát triển có thể xảy ra nếu thiếu cơ chế kiểm soát hiệu quả.

Trong một nhà nước pháp quyền hiện đại, kiểm soát quyền lực không phải là hành động đơn lẻ, mà là một hệ thống thiết chế đa tầng, bao gồm lập pháp, hành pháp, tư pháp và các cơ chế giám sát độc lập. Trong hệ thống đó, KTNN giữ vị trí đặc thù: Không trực tiếp ban hành chính sách, không trực tiếp thực thi quyền lực, nhưng có khả năng soi chiếu toàn bộ quá trình sử dụng quyền lực tài chính công.

Chính đặc điểm này tạo nên giá trị cốt lõi của kiểm toán: Tính độc lập và khách quan. Khi một quyết định chi tiêu công được ban hành, một dự án đầu tư được triển khai hay một chính sách tài khóa được thực hiện, KTNN có thể xem xét lại toàn bộ quá trình trên cơ sở bằng chứng, dữ liệu và chuẩn mực pháp lý. Những phát hiện và kiến nghị kiểm toán, vì vậy, không chỉ phản ánh một hiện tượng cụ thể, mà còn cho thấy mức độ tuân thủ, hiệu quả và tính hợp lý trong việc sử dụng quyền lực.

Lãnh đạo KTNN và thủ trưởng các đơn vị tặng hoa chúc mừng Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa được chỉ định giữ chức Bí thư Đảng ủy KTNN nhiệm kỳ 2025-2030. Ảnh: TL

Ở góc độ này, KTNN thực hiện một chức năng đặc biệt quan trọng: Biến quyền lực thành đối tượng có thể kiểm tra, đánh giá và giải trình. Một quyết định không còn là “ý chí đơn phương”, mà trở thành hành vi có thể bị soi xét; một khoản chi không còn là “đã thực hiện là xong”, mà phải được chứng minh là đúng và hiệu quả; một chính sách không chỉ được đánh giá trên mục tiêu, mà còn trên kết quả thực tế.

Nhờ đó, quyền lực tài chính công được đặt trong một “vòng kiểm soát” liên tục - không phải để làm suy yếu quyền lực, mà để làm cho quyền lực trở nên chính danh hơn, minh bạch hơn và hiệu quả hơn. Đây chính là tinh thần cốt lõi của kiểm soát quyền lực trong nhà nước pháp quyền: Không phải hạn chế quyền lực một cách cơ học, mà là định hình cách thức quyền lực được vận hành.

Trong toàn bộ kiến trúc đó, KTNN không chỉ là “công cụ hỗ trợ”, mà là một trụ cột thiết yếu giúp Quốc hội thực hiện quyền giám sát tối cao trên cơ sở bằng chứng, dữ liệu và thực tiễn. Khi các báo cáo kiểm toán được sử dụng như nguồn thông tin độc lập, đáng tin cậy, hoạt động giám sát không còn dừng ở nhận diện vấn đề, mà có thể đi đến truy trách nhiệm, điều chỉnh chính sách và hoàn thiện thể chế.

Từ đó có thể thấy rõ: Giá trị của KTNN không chỉ nằm ở việc phát hiện sai phạm, mà ở chỗ tạo ra cơ chế buộc quyền lực phải vận hành trong giới hạn và hướng tới đúng mục tiêu phát triển.

KTNN - Công cụ hiện thực hóa giám sát tối cao của Quốc hội

Giám sát tối cao của Quốc hội, về bản chất, không chỉ là quyền lực chính trị, mà còn là năng lực nhận diện sự thật và đánh giá đúng bản chất vấn đề. Một hoạt động giám sát, nếu thiếu thông tin khách quan và bằng chứng đáng tin cậy, rất dễ rơi vào tình trạng hình thức - có giám sát nhưng không tạo ra thay đổi thực chất.

Trong bối cảnh đó, KTNN chính là thiết chế giúp hoạt động giám sát của Quốc hội trở nên có cơ sở, có chiều sâu và có sức nặng thực tiễn.

Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI. Ảnh: ST

Trước hết, kiểm toán cung cấp nguồn thông tin độc lập, khách quan về quản lý và sử dụng tài chính công, tài sản công - điều mà không một báo cáo hành chính nào có thể thay thế. Chính tính độc lập này tạo ra một “kênh thông tin thứ hai” - kênh thông tin phản biện, giúp Quốc hội có cái nhìn đầy đủ và cân bằng hơn khi thực hiện chức năng giám sát.

Thứ hai, thông qua các phát hiện và kiến nghị, kiểm toán giúp làm rõ trách nhiệm. Một vấn đề chỉ thực sự được giải quyết khi trách nhiệm được xác định rõ ràng: Ai quyết định, ai thực hiện, ai chịu trách nhiệm về kết quả. Kiểm toán, bằng cách truy vết dòng chảy nguồn lực và quá trình ra quyết định, có thể chỉ ra những điểm đứt gãy trong chuỗi trách nhiệm đó. Khi trách nhiệm được “gọi tên”, giám sát mới có thể chuyển từ nhận diện sang hành động.

Thứ ba, kiểm toán tạo điều kiện để giám sát không chỉ dừng ở “xem xét”, mà có thể đi đến điều chỉnh chính sách và hoàn thiện thể chế. Những kiến nghị kiểm toán, nếu được tiếp thu đầy đủ, có thể trở thành căn cứ quan trọng để sửa đổi quy định, hoàn thiện quy trình và nâng cao chất lượng quản trị.

Ở tầm sâu hơn, KTNN góp phần chuyển hóa giám sát từ hoạt động mang tính sự vụ sang cơ chế vận hành thường xuyên của hệ thống quyền lực. Khi mọi quyết định sử dụng nguồn lực đều có khả năng được kiểm tra và đánh giá, bản thân quá trình ra quyết định cũng sẽ trở nên thận trọng, minh bạch và có trách nhiệm hơn.

Đó chính là cách mà kiểm toán làm cho giám sát tối cao của Quốc hội trở nên thực chất và hiệu quả - không chỉ bằng quyền lực, mà bằng tri thức, dữ liệu và sự thật.

Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa trình bày Báo cáo kiểm toán quyết toán NSNN năm 2024 trước Quốc hội. Ảnh: TL

KTNN và kiểm soát quyền lực tài chính công trong thực tiễn

Nếu giám sát tối cao là khung khổ chính trị - pháp lý, thì kiểm soát quyền lực trong thực tiễn lại diễn ra thông qua những hoạt động cụ thể, gắn với từng quyết định chi tiêu, từng dự án đầu tư và từng chính sách phân bổ nguồn lực. Chính tại “địa hạt thực thi” này, vai trò của KTNN được thể hiện rõ nét nhất.

Trước hết, kiểm toán góp phần kiểm soát việc sử dụng ngân sách nhà nước - khu vực tập trung phần lớn nguồn lực công. Thông qua kiểm tra tính tuân thủ, tính hợp lý và hiệu quả của các khoản thu - chi, kiểm toán giúp bảo đảm ngân sách được sử dụng đúng mục đích, đúng quy định, hạn chế thất thoát và lãng phí. Đây là “tuyến phòng thủ” đầu tiên trong kiểm soát quyền lực tài chính.

Trong lĩnh vực đầu tư công, kiểm toán giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Các dự án đầu tư công thường có quy mô lớn, thời gian dài và tác động sâu rộng. Nếu không được kiểm soát chặt chẽ, đây có thể trở thành khu vực phát sinh lãng phí, kém hiệu quả, thậm chí sai phạm. Thông qua việc đánh giá toàn bộ vòng đời dự án, kiểm toán không chỉ phát hiện sai lệch, mà còn góp phần hoàn thiện cơ chế đầu tư công trong tương lai.

Bên cạnh đó, kiểm toán còn tham gia giám sát quản lý tài sản công - nguồn lực ngày càng lớn và phức tạp. Việc quản lý thiếu minh bạch có thể gây thất thoát, làm méo mó tín hiệu thị trường và cản trở phát triển. Thông qua kiểm toán, các “khoảng mờ” được làm rõ, bất cập được nhận diện và giải pháp được đề xuất.

Điểm quan trọng là kiểm toán không chỉ dừng ở phát hiện sai phạm, mà ngày càng hướng tới đánh giá hiệu quả và giá trị. Một khoản chi có thể đúng quy định, nhưng nếu không tạo ra giá trị tương xứng, vẫn là vấn đề cần xem xét. Cách tiếp cận này giúp nâng kiểm toán từ công cụ kiểm soát tuân thủ lên công cụ kiểm soát hiệu quả - yêu cầu ngày càng cấp thiết trong quản trị hiện đại.

Trong toàn bộ quá trình đó, KTNN đóng vai trò như một “cơ chế cảnh báo” và “cơ chế điều chỉnh”, giúp phát hiện sớm lệch lạc và kịp thời xử lý. Đây chính là cách kiểm toán góp phần bảo đảm quyền lực tài chính công được vận hành an toàn, đúng hướng và hiệu quả.

KTNN trong kỷ nguyên số: Từ kiểm soát thủ công đến kiểm soát thông minh

Sự phát triển của công nghệ đang làm thay đổi căn bản phương thức vận hành của Nhà nước. Khi dữ liệu trở thành “tài nguyên mới”, khi hoạt động quản lý ngày càng được số hóa, thì kiểm soát quyền lực cũng phải chuyển mình tương ứng.

Trong bối cảnh đó, KTNN đứng trước cơ hội lớn để chuyển từ mô hình kiểm toán thủ công sang kiểm toán thông minh dựa trên dữ liệu.

Việc khai thác dữ liệu lớn giúp mở rộng phạm vi và nâng cao độ chính xác. Thay vì kiểm tra trên mẫu nhỏ, kiểm toán có thể tiếp cận toàn bộ dữ liệu, phát hiện bất thường mà phương pháp truyền thống khó nhận diện.

Công nghệ cũng cho phép tiến tới giám sát gần thời gian thực. Khi hệ thống tài chính - ngân sách được số hóa, kiểm toán có thể tham gia giám sát ngay trong quá trình vận hành, thay vì chỉ kiểm tra sau khi kết thúc.

Xa hơn, kiểm toán có thể trở thành một phần của hệ thống cảnh báo sớm, giúp nhận diện rủi ro trước khi trở thành sai phạm. Đây là bước chuyển từ “phát hiện” sang “phòng ngừa” ở cấp độ cao hơn.

Trong kỷ nguyên số, kiểm soát quyền lực không chỉ là vấn đề của quy trình và con người, mà còn là vấn đề của hệ thống và công nghệ. Nếu nắm bắt tốt cơ hội này, KTNN có thể trở thành thiết chế tiên phong trong xây dựng hệ thống kiểm soát quyền lực hiện đại, minh bạch và hiệu quả.

Trụ cột quan trọng của hệ thống kiểm soát quyền lực

Quyền lực, nếu không được kiểm soát, có thể trở thành rủi ro. Nhưng khi được kiểm soát hiệu quả, quyền lực lại trở thành động lực mạnh mẽ cho phát triển. Vấn đề không nằm ở việc có trao quyền hay không, mà ở cách thức quyền lực được vận hành, được giám sát và được ràng buộc bởi trách nhiệm.

Trong cấu trúc đó, KTNN giữ vai trò không thể thay thế: Cung cấp sự thật, làm rõ trách nhiệm, hỗ trợ giám sát và góp phần hoàn thiện thể chế. Không chỉ là cơ quan chuyên môn, KTNN là một trụ cột của hệ thống kiểm soát quyền lực, bảo đảm mọi quyết định liên quan đến nguồn lực công đều hướng tới lợi ích chung của quốc gia.

Một nhà nước mạnh không phải là nhà nước có quyền lực không giới hạn, mà là nhà nước có quyền lực được kiểm soát hiệu quả. Và trong hành trình đó, KTNN chính là một “điểm tựa” vững chắc - âm thầm nhưng thiết yếu, mang tính kỹ thuật nhưng hàm chứa ý nghĩa chính trị sâu sắc - góp phần làm cho quyền lực trở nên chính danh hơn, minh bạch hơn và phục vụ tốt hơn cho Nhân dân./.