Giữ sắc thổ cẩm Bahnar Kon K’Đĕh giữa nhịp sống mới

Theo bước những người giữ nghề

Những lúc nông nhàn, người dân làng Kgiang thường tụ tập ở nhà sàn đủ rộng để cùng nhau làm việc. Ở đó, người cán sợi, người se sợi, người dệt… vừa làm việc vừa trò chuyện; qua đôi tay khéo léo, hoa văn, sắc màu dần hiện lên.

Tranh thủ lúc nông nhàn, các nghệ nhân ở làng Kgiang cùng gặp gỡ, vừa trò chuyện vừa hướng dẫn nhau dệt thổ cẩm. Ảnh: D.Đ

Bà Đinh Thị Lăm (57 tuổi) biết dệt từ khi còn nhỏ. Ngày ấy, bà theo người lớn lên rẫy trồng, hái bông, rồi học kéo sợi, se sợi, dệt vải. Những tấm vải dùng để may quần áo, chăn màn và vật dụng gia đình. Với những người phụ nữ Bahnar, biết dệt từng được xem là thước đo sự khéo léo, nên các bé gái thường được dạy từ nhỏ.

“Để làm ra một tấm thổ cẩm phải trải qua nhiều công đoạn. Bông hái từ rẫy về phải phơi thật khô, dập cho hạt tách ra, rồi cán, kéo thành từng sợi nhỏ và se lại cho chắc. Sau đó mới nhuộm màu, đưa lên khung dệt. Riêng một tấm chăn, nếu làm thủ công từ sợi bông phải mất khoảng 3-5 ngày mới hoàn thành.

Bây giờ mọi thứ đều có bán sẵn, mua về dệt nhanh và đỡ tốn công hơn, nhưng sợi bông tự làm lại mềm, dai, giữ được nét riêng của tấm vải, được khách hàng rất ưa chuộng. Mỗi công đoạn đều là cách làm được ông bà truyền lại, mình không thể bỏ được!” - bà Lăm tâm sự.

Ngồi cán bông, bà Đinh Thị Lép (59 tuổi) cho hay để tạo nét riêng, người dệt rất tỉ mỉ trong cách chọn và phối màu. Trên nền đen chủ đạo, các họa tiết hình thoi, mặt trời 8 cánh sẽ được điểm xuyết bằng những gam màu rực rỡ.

Màu đỏ tượng trưng cho lửa, máu, sức sống và sự vươn lên; màu vàng gợi ánh sáng mặt trời; màu xanh gợi bầu trời và cây lá. Cách phối màu ấy đã được các bà, các mẹ lưu truyền qua rất nhiều thế hệ.

Theo Nghệ nhân Ưu tú Đinh Thị Hiền - Tổ trưởng Tổ dệt thổ cẩm làng Kgiang, tổ có gần 50 người biết dệt, thường xuyên sinh hoạt, trao đổi kinh nghiệm.

Các thành viên hỗ trợ nhau từ chuẩn bị sợi, phối màu đến dệt thành phẩm; người có kinh nghiệm hướng dẫn người mới. Bên cạnh làm các khố, chăn, váy áo, tổ còn thử nghiệm những sản phẩm phù hợp nhu cầu, thị hiếu của khách hàng. Qua sinh hoạt, chị em trong tổ càng có môi trường học nghề, trao đổi cách làm và duy trì nghề dệt truyền thống.

Thổ cẩm trong đời sống mới

Từ năm 2020, khi Làng văn hóa du lịch cộng đồng Kgiang đi vào hoạt động, các nghệ nhân trong làng có thêm dịp gặp gỡ du khách bên khung dệt. Những tấm thổ cẩm vốn là sản phẩm quen thuộc trong đời sống dần trở thành một phần của các hoạt động trải nghiệm, mang theo hoa văn, màu sắc và câu chuyện của người Bahnar Kon K’Đĕh gửi đến khách du lịch.

“Khách đến xem thường thích những sản phẩm làm thủ công, hỏi nhiều về hoa văn, cách dệt và tự tay cùng ngồi dệt. Qua đó, những sản phẩm làm ra đã bán được, tùy loại mà mỗi tấm thổ cẩm, váy áo có giá từ vài trăm nghìn đồng đến vài triệu đồng.

Nghề của mình nhờ vậy được nhiều người biết đến hơn, chúng tôi cũng có thêm động lực để ngồi vào khung dệt hằng ngày” - bà Đinh Thị Hiền chia sẻ.

Nghệ nhân Đinh Thị Ponh giới thiệu với du khách những hoa văn trên thổ cẩm, gắn với nương rẫy, núi rừng và đời sống của người Bahnar Kon K’Đĕh. Ảnh: D.Đ

Nghệ nhân Đinh Thị Ponh (62 tuổi) thu hút sự chú ý của nhiều du khách bằng những câu chuyện sau tấm vải. Mỗi khi giới thiệu sản phẩm, bà thường chỉ vào từng họa tiết rồi kể về đời sống của cộng đồng, từ nương rẫy, núi rừng đến những sinh hoạt quen thuộc.

Từ đó, người trẻ và du khách hiểu hơn rằng mỗi hoa văn đều mang ký ức của buôn làng. Những câu chuyện bên khung dệt trở thành một phần trải nghiệm của khách du lịch khi đến làng Kgiang.

Từ nghề dệt, Làng văn hóa du lịch cộng đồng Kgiang đã chú trọng xây dựng các tour gắn với đời sống người dân. Tại đây, du khách được gặp gỡ nghệ nhân, khám phá không gian làng, tìm hiểu văn hóa Bahnar Kon K’Đĕh, thuê trang phục truyền thống chụp ảnh và lựa chọn sản phẩm thổ cẩm làm quà. Qua đó, người dân có thêm cơ hội cùng làm du lịch, đưa sản phẩm đến du khách và tạo nguồn thu.

Theo bà Ngô Thị Kiều Thảo - Giám đốc Công ty TNHH Dịch vụ du lịch A Ngưi, thời gian tới, đơn vị sẽ phối hợp với Tổ dệt thổ cẩm làng Kgiang tìm hướng để nghề dệt thích ứng với đời sống hiện đại.

Bên cạnh truyền dạy nghề cho lớp trẻ, doanh nghiệp sẽ xây dựng tour khám phá nghề truyền thống; hướng dẫn nghệ nhân cách tân sản phẩm như khăn quàng cổ, túi, đồ lưu niệm trên nền vải thổ cẩm. Mẫu mã có thể thay đổi theo nhu cầu nhưng hoa văn, màu sắc đặc trưng vẫn được giữ lại.

Khi truyền thống được đưa vào những sản phẩm mới và không gian trải nghiệm mới, những tấm thổ cẩm của người Bahnar Kon K’Đĕh càng có thêm cơ hội đến gần hơn với đời sống hôm nay.