GS.TSKH Vũ Hoàng Linh: 5 đề xuất để VUSTA thành 'bộ não tư vấn' của đất nước

Trao đổi với Tri thức và Cuộc sống về những kỳ vọng từ Đại hội đại biểu toàn quốc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam lần thứ IX, nhiệm kỳ 2026-2031, GS.TSKH Vũ Hoàng Linh, Chủ tịch Hội Toán học Việt Nam, nguyên Hiệu trưởng Trường ĐH Khoa học Tự nhiên (ĐH Quốc gia Hà Nội) cho rằng, VUSTA nhiệm kỳ mới cần phát huy mạnh hơn vai trò “bộ não tư vấn” của đội ngũ trí thức đối với đất nước.

GS.TSKH Vũ Hoàng Linh, Chủ tịch Hội Toán học Việt Nam, nguyên Hiệu trưởng Trường ĐH Khoa học Tự nhiên (ĐH Quốc gia Hà Nội) tại Đại hội IV VUSTA. Ảnh: Mai Loan.

- Đại hội IX Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (Liên hiệp Hội Việt Nam - VUSTA) diễn ra trong bối cảnh khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo được xác định là động lực quan trọng của phát triển đất nước. Từ góc nhìn của một nhà khoa học, ông kỳ vọng điều gì nhất ở VUSTA nhiệm kỳ mới để đội ngũ trí thức, đặc biệt những người làm khoa học cơ bản, có thêm điều kiện phát huy năng lực và đóng góp cho đất nước, thưa GS.TSKH Vũ Hoàng Linh?

Điều tôi kỳ vọng nhất ở VUSTA nhiệm kỳ 2026–2031 là tạo dựng được một môi trường mà ở đó trí thức được tôn trọng, khoa học được tôn trọng và những giá trị khoa học dài hạn được tôn trọng. Đặc biệt, chúng ta cần nhìn nhận đúng vai trò của toán học và các khoa học cơ bản như nền móng của năng lực công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia.

Khi người làm khoa học có niềm tin, có không gian sáng tạo, có cơ chế đầu tư dài hạn và được trao cơ hội cống hiến, trí tuệ của đội ngũ trí thức sẽ trở thành một nguồn lực đặc biệt quan trọng cho sự phát triển của đất nước. VUSTA nhiệm kỳ mới không chỉ tập hợp được đông đảo trí thức, mà phải tạo được điều kiện để mỗi trí thức phát huy tốt nhất năng lực của mình; để từ những giá trị tưởng như rất xa của khoa học cơ bản hôm nay, chúng ta xây dựng được nền tảng công nghệ và sức mạnh quốc gia của ngày mai.

Cụ thể hơn, Đại hội IX được xác định là dấu mốc để xác lập tầm nhìn, chiến lược cho giai đoạn mới. Từ đó, tôi cho rằng có thể nhấn mạnh 5 kỳ vọng sau:

Thứ nhất, Khoa học cơ bản được nhìn nhận đúng với giá trị nền tảng và lâu dài

Điều mong muốn trước hết là trong chiến lược phát triển KH&CN quốc gia, toán học và các khoa học cơ bản phải được đặt ở vị trí nền móng, chứ không phải chỉ là một lĩnh vực “hỗ trợ” cho công nghệ.

Ngày nay, AI, khoa học dữ liệu, công nghệ lượng tử, mật mã, mô hình hóa, vật liệu mới, công nghệ sinh học... đều dựa rất sâu vào những thành tựu của khoa học cơ bản. Vì vậy, đầu tư cho khoa học cơ bản chính là đầu tư cho năng lực tự chủ và năng lực sáng tạo công nghệ của đất nước trong tương lai.

Thứ hai, có cơ chế đầu tư dài hạn và chấp nhận rủi ro khoa học

Tôi kỳ vọng VUSTA sẽ có tiếng nói mạnh mẽ hơn trong việc kiến nghị một cơ chế đặc thù cho nghiên cứu cơ bản, trong đó các nhà khoa học có thể theo đuổi những hướng nghiên cứu dài hạn 5–10 năm.

Khoa học không phải lúc nào cũng cho kết quả ngay trong một chu kỳ đề tài. Một phát hiện toán học hoặc một kết quả khoa học cơ bản hôm nay có thể chưa có ứng dụng, nhưng vài chục năm sau lại trở thành nền tảng của một công nghệ quan trọng.

Do đó, cần chuyển từ tư duy “đầu tư để có sản phẩm ngay” sang tư duy “đầu tư để tạo ra năng lực khoa học lâu dài”.

Thứ ba, trí thức được đánh giá bằng chất lượng và đóng góp, không chỉ bằng các chỉ tiêu hành chính

Điều tôi mong muốn nhất là người làm khoa học được dành nhiều thời gian hơn cho khoa học và ít thời gian hơn cho thủ tục hành chính.

Cần có cơ chế đánh giá phù hợp với đặc thù từng ngành. Với toán học và khoa học cơ bản, chất lượng của một công trình, một hướng nghiên cứu, một trường phái khoa học hay khả năng đào tạo thế hệ kế cận có thể quan trọng hơn rất nhiều so với số lượng đề tài hoặc sản phẩm có thể đếm được trong ngắn hạn.

VUSTA, với vai trò tập hợp các hội ngành, có thể là một tiếng nói rất quan trọng để bảo vệ tính đặc thù của hoạt động sáng tạo khoa học.

Thứ 4, tạo không gian để các hội ngành phát huy vai trò tư vấn chiến lược

Tôi kỳ vọng VUSTA nhiệm kỳ tới sẽ phát huy mạnh hơn vai trò “bộ não tư vấn” của đội ngũ trí thức đối với đất nước.

Các Hội Toán học, Vật lý, Hóa học, Sinh học... không chỉ nên tổ chức hội nghị, hội thảo hay hoạt động chuyên môn, mà cần được tham gia sâu hơn vào việc xác định những bài toán lớn của quốc gia.

Chẳng hạn, Hội Toán học có thể tham gia tư vấn về toán học cho AI, dữ liệu lớn, an ninh mạng, mô hình hóa khí hậu, tài chính và công nghệ lượng tử; các ngành khoa học sự sống tham gia vào những vấn đề về y sinh, sức khỏe và nông nghiệp; vật lý và hóa học tham gia vào bán dẫn, năng lượng và vật liệu mới.

Như vậy, VUSTA sẽ chuyển từ “tập hợp trí thức” sang “kích hoạt và điều phối nguồn lực trí tuệ”.

Thứ 5. Đặc biệt quan tâm đến thế hệ trẻ và trí thức Việt Nam ở nước ngoài

Tôi kỳ vọng nhiệm kỳ mới sẽ tạo ra một cơ chế thật sự hấp dẫn đối với các nhà khoa học trẻ.

Một nền khoa học muốn phát triển bền vững không thể chỉ dựa vào những nhà khoa học đầu ngành hiện nay. Cần tạo điều kiện để người trẻ được làm nghiên cứu độc lập, có nhóm nghiên cứu riêng, được tiếp cận các nguồn tài trợ dài hạn và có cơ hội hợp tác quốc tế.

Đồng thời, VUSTA có thể trở thành cầu nối để trí thức Việt Nam ở nước ngoài đóng góp cho đất nước mà không nhất thiết phải trở về làm việc toàn thời gian.

VUSTA hiện có lợi thế rất lớn về mạng lưới các hội ngành và tổ chức KH&CN; vì vậy, việc xây dựng một hệ sinh thái kết nối trí thức trên nền tảng số cũng là hướng rất đáng kỳ vọng. Chính VUSTA đã xác định chuyển đổi số và xây dựng hệ sinh thái số là một nhiệm vụ quan trọng để phát huy sức mạnh đội ngũ trí thức.

Toán học là một ngành khoa học cơ bản có vai trò nền tảng đối với phát triển khoa học, công nghệ. Từ những đề xuất ông vừa nêu, dưới góc độ Chủ tịch Hội Toán học Việt Nam, theo ông, đâu là những điểm nghẽn lớn nhất đang cản trở sự phát triển của Toán học và khoa học cơ bản ở Việt Nam hiện nay?

Tôi cho rằng, với ngành Toán, nút thắt lớn nhất hiện nay không phải là năng lực chuyên môn, mà là cơ chế và môi trường phát triển. Toán học đỉnh cao đòi hỏi tự do học thuật, đầu tư dài hạn và một hệ sinh thái nghiên cứu mạnh, trong khi cơ chế hiện hành còn nặng tính ngắn hạn và thủ tục.

Bên cạnh đó, đầu tư cho phát triển, bồi dưỡng nhân lực còn hạn chế. Ngành Toán không đòi hỏi chi phí cơ sở vật chất phục vụ nghiên cứu lớn như các ngành khoa học thực nghiệm. Tuy nhiên, cần bảo đảm để các nhà khoa học có thể tập trung vào chuyên môn, đồng thời tạo cơ hội trao đổi học thuật thông qua hội nghị, hội thảo và hợp tác quốc tế, qua đó hướng tới những vấn đề nghiên cứu lớn mà thế giới quan tâm.

Hiện nay, ở nhiều trường đại học, giảng viên phải giảng dạy nhiều do quy mô tuyển sinh tăng mạnh, khiến thời gian dành cho nâng cao chuyên môn và nghiên cứu bị ảnh hưởng. Nếu không tháo gỡ những điểm nghẽn này, sẽ rất khó thu hút, giữ chân và phát huy tài năng khoa học.

Để đào tạo được những tài năng thực sự trong khoa học cơ bản, đặc biệt là Toán học, cần một cách tiếp cận đồng bộ, trong đó phát hiện, đào tạo và đãi ngộ đều phải được quan tâm, đổi mới.

Việt Nam có truyền thống tốt trong phát hiện học sinh có năng khiếu Toán học thông qua hệ thống trường chuyên và các kỳ thi học sinh giỏi. Tuy nhiên, bên cạnh các kỳ thi, cần tạo thêm nhiều môi trường học thuật mở như câu lạc bộ, trại hè, diễn đàn khoa học, nơi học sinh có thể tiếp cận tư duy nghiên cứu và được truyền cảm hứng từ các nhà khoa học. Việc tuyển chọn và bồi dưỡng học sinh có năng khiếu cần có chiến lược dài hạn, chứ không chỉ dừng ở thành tích thi học sinh giỏi.

Đối với tài năng khoa học, điều quan trọng không chỉ là học tốt kiến thức mà còn phải được rèn luyện tư duy độc lập, khả năng đặt câu hỏi và giải quyết các vấn đề mới. Vì vậy, cần xây dựng môi trường học thuật khuyến khích nghiên cứu sớm, tăng cường tiếp cận với các nhóm nghiên cứu mạnh và mở rộng hợp tác quốc tế để sinh viên, nghiên cứu sinh có điều kiện phát triển ở trình độ cao.

Để các tài năng khoa học thực sự gắn bó lâu dài với nghiên cứu cơ bản, cần có chính sách ổn định, tạo điều kiện để họ tập trung nghiên cứu, tiếp cận nguồn lực khoa học và có lộ trình phát triển nghề nghiệp rõ ràng.

Tài năng khoa học không chỉ cần được phát hiện mà phải được nuôi dưỡng trong một hệ sinh thái phù hợp. Khi có môi trường học thuật tốt, cơ chế đào tạo hiện đại và chính sách khuyến khích xứng đáng, các tài năng trong khoa học cơ bản sẽ có điều kiện phát triển và đóng góp lâu dài cho đất nước.

- Thời gian tới, Hội Toán học Việt Nam sẽ làm gì để phát huy tốt hơn vai trò tư vấn chính sách, kết nối trí thức và phát triển tài năng Toán học, thưa ông?

Thời gian qua, Hội Toán học Việt Nam cũng đã phối hợp với các tổ chức nước ngoài và đơn vị trong nước để thực hiện những công việc trên. Hội cũng tích cực tham gia Chương trình trọng điểm quốc gia phát triển Toán học và phối hợp với Viện Nghiên cứu Cao cấp về Toán trong các hoạt động chung. Vì một số lý do, tầm ảnh hưởng của các hoạt động còn hạn chế, đặc biệt là trong lĩnh vực tư vấn chính sách giáo dục, nghiên cứu cho cơ quan quản lý nhà nước.

GS.TSKH Vũ Hoàng Linh, Chủ tịch Hội Toán học Việt Nam trao giải Đặc biệt cho các thí sinh tại Kỳ thi Olympic Toán sinh viên học sinh năm 2026. Kỳ thi được tổ chức bởi Hội Toán học Việt Nam, do VUSTA đồng bảo trợ.

Trong giai đoạn tới, Hội Toán học Việt Nam có trách nhiệm quan trọng trong việc kết nối cộng đồng toán học, nâng cao chất lượng đào tạo và xây dựng hệ sinh thái phát triển tài năng toán học. Thông qua các hội thảo, diễn đàn, trường hè và chương trình bồi dưỡng, Hội góp phần lan tỏa các xu hướng nghiên cứu mới, phương pháp giảng dạy hiện đại và chuẩn mực học thuật quốc tế, đồng thời tham gia tư vấn, phản biện chính sách về phát triển Toán học và giáo dục Toán học.

Bên cạnh đó, Hội cũng cần thúc đẩy việc phát hiện, nuôi dưỡng và kết nối các tài năng trẻ, tạo môi trường học thuật để học sinh, sinh viên tiếp cận với cộng đồng khoa học trong và ngoài nước. Hội Toán học Việt Nam còn có thể đóng vai trò cầu nối giữa các nhà khoa học, cơ sở đào tạo, doanh nghiệp và cơ quan quản lý, qua đó thúc đẩy các chương trình hợp tác trong đào tạo, nghiên cứu và phát triển tài năng trẻ.

Trân trọng cảm ơn GS.TSKH. Vũ Hoàng Linh về những chia sẻ!

Mời quý độc giả xem video: GS.TSKH Vũ Hoàng Linh, Chủ tịch Hội Toán học Việt Nam, nguyên Hiệu trưởng Trường ĐH Khoa học Tự nhiên (ĐH Quốc gia Hà Nội) chia sẻ về những kỳ vọng từ Đại hội IX VUSTA. Thực hiện: Mai Loan.