Hương đen làng Chóa

Giữ nghề - giữ hồn cốt quê hương

Theo các bậc cao niên, nghề làm hương đen ở làng Chóa đã có lịch sử khoảng 300 năm. Ông Ngô Bá Đông (sinh năm 1949) cho biết: “Trước đây, hầu như gia đình nào trong làng cũng biết làm hương. Trẻ con tầm 4 đến 5 tuổi đã được bố mẹ, ông bà dạy se hương, lớn hơn chút thì chẻ nứa, vót nứa, nghiền bột than, nhào bột… Những năm 1980 -1990, cứ đến tháng Chạp, cả làng lại rộn ràng vào vụ Tết. Ngày xưa, người dân trong làng không làm hương quanh năm mà chỉ vào hai tháng cuối năm. Ngày đó, người dân mang từng bó hương đi khắp chợ quê của tỉnh Hà Bắc (trước đây), Thái Nguyên, Hải Phòng… để giao cho các thương lái. Hương Tết Kinh Bắc lan tỏa đến mọi miền”.

Sản xuất hương đen thủ công tại gia đình bà Nguyễn Thị Tập.

Tuy nhiên, những năm gần đây khi hương công nghiệp giá rẻ tràn vào thị trường, hương đen làng Chóa gặp không ít khó khăn. Nhiều hộ bỏ nghề, chuyển sang công việc khác, số hộ gắn bó với nghề ngày càng ít, quy mô làm hương cũng dần bị thu hẹp. Hiện cả làng còn 30 hộ đang làm nghề, gần 20 hộ kinh doanh hương. Mặc dù số lượng không còn nhiều, nhưng người dân trong làng vẫn trân trọng và giữ gìn nghề truyền thống. Vợ chồng ông Nguyễn Hữu Tư và bà Nguyễn Thị Tập đã bước sang tuổi 65 nhưng vẫn miệt mài giữ nghề. Ông Tư chia sẻ: “Dù gặp nhiều khó khăn nhưng gia đình tôi vẫn cố gắng giữ nghề. Đó không chỉ là nghề kiếm sống mà còn lưu giữ văn hóa, hồn cốt quê hương. Mỗi nén hương làm ra, chúng tôi đều gửi gắm sự thành kính với tổ tiên, thần linh, đồng thời mong muốn lan tỏa hương vị cổ truyền, văn hóa truyền thống tới người dân trong và ngoài tỉnh, nhất là thế hệ trẻ”.

Hương đen được làm bằng nguyên liệu hoàn toàn tự nhiên từ nhựa trám, than hoa và nứa, không có hóa chất độc hại. Để có một cây hương bóng đẹp, đạt tiêu chuẩn phải qua rất nhiều công đoạn công phu, kỹ lưỡng. Gắn bó với nghề làm hương đen hơn 70 năm nay, bà Dương Thị Hiền cho biết: “Trong các bước để tạo nên những cây hương đạt chuẩn, việc chọn lựa nguyên liệu cẩn thận, kỹ càng là yếu tố vô cùng quan trọng. Nhựa trám, than hoa sử dụng không được bẩn hay pha lẫn các tạp chất. Đối với nứa được ngâm dưới ao từ 1 đến 3 tháng rồi vót thành que và đem phơi khô dưới nắng.

Đặc biệt công đoạn se hương yêu cầu độ tỉ mỉ và khéo léo để bột hương quấn đều quanh thanh nứa. Se càng lèn tay thì cây hương càng chặt, bóng và đẹp, việc bảo quản cũng tốt hơn, hương cháy được lâu hơn. Một nén hương cỡ nhỡ (50 đến 80 cm) có thể cháy trong 2 đến 3 giờ. Hương sào (100 đến 120 cm) có thể cháy từ 8 đến 12 giờ, chịu được thời tiết nhiệt đới, thời hạn sử dụng từ 2,5 đến 3 năm mà không ảnh hưởng đến chất lượng”.

Đưa hương thơm bay xa

Cùng với giữ gìn nghề truyền thống, nhiều hộ gia đình đã tìm tòi, học hỏi chế tạo các loại máy se hương, máy trộn bột… nhằm giảm sức lao động, nâng cao năng suất nhưng vẫn giữ nguyên công thức truyền thống. Nhờ đó, sản lượng hương tăng lên, chất lượng đồng đều hơn, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường. Gia đình ông Đào Sĩ Bình là hộ đầu tiên trong làng tự chế thành công máy trộn bột, se hương tự động giúp nâng cao năng suất lao động vào năm 2005. Theo ông Bình, hương làm thủ công năng suất thấp, giá thành cao, trong khi giá hương thị trường khá rẻ. Nếu không thay đổi thì nghề chắc chắn mai một. "Tôi tự mày mò, sáng tạo ra các loại máy se hương, máy trộn bột… phù hợp với đặc thù sản xuất hương đen. Ban đầu, chúng tôi chỉ cải tiến từ những chiếc máy đơn giản, tận dụng vật liệu sẵn có. Dần dần, vừa làm vừa rút kinh nghiệm, máy móc ngày càng hoàn thiện. Nhờ đó, năng suất tăng gấp gần 10 lần so với se hương thủ công mà chất lượng lại ổn định hơn. Hiện nay, mỗi ngày, gia đình tôi sản xuất trên 3 vạn hương với nhiều kích cỡ khác nhau, từ 30 cm đến 120 cm", ông Bình cho biết.

Khách hàng tham quan, lựa chọn sản phẩm hương đen làng Chóa.

Ngoài việc ứng dụng máy móc vào sản xuất để nâng cao năng suất lao động, nhiều hộ chú trọng việc phát triển các kênh bán hàng trên các nền tảng xã hội. Chị Nguyễn Thị Tỉnh, chủ một cơ sở sản xuất, kinh doanh hương đen chia sẻ, hương đen của quê hương là sản phẩm tự nhiên, đáp ứng tiêu chí an toàn của người tiêu dùng. Với suy nghĩ đó, chị Tỉnh đã xây dựng fanpage bán hàng online trên các sàn giao dịch thương mại điện tử như Shopee hay Lazada, TikTok, Sendo, quảng bá thương hiệu sản phẩm làng nghề trên nền tảng xã hội. Ngoài ra, chị cũng chú trọng đến việc tạo mẫu mã, bao bì, tăng độ nhận diện cho sản phẩm hương đen làng Chóa để người tiêu dùng hoàn toàn yên tâm về nguồn gốc xuất xứ. Chị Tỉnh cho biết: “Tôi xây dựng kênh bán hàng online gần chục năm nay, được khách hàng tin dùng, đánh giá cao. Nhiều khách hàng ở khắp các tỉnh thành, đặc biệt là các tỉnh phía Nam cũng tin dùng. Bởi hương làng Chóa không chỉ an toàn, thân thiện với môi trường mà còn mang lại mùi vị hương xưa, gợi nhớ nét văn hóa cổ truyền của dân tộc”.

“Tình cờ theo dõi trên trang mạng xã hội, tôi biết đến hương đen làng Chóa, đặt mua và dùng thử, thấy hương thơm nhẹ, không cay mắt, cháy đều, mùi thơm đượm, mang lại cảm giác ấm cúng. Quan trọng là cảm giác yên tâm vì hương làm từ nguyên liệu tự nhiên. Nhiều bạn bè đến nhà chơi, yêu thích mùi hương truyền thống này đã nhờ tôi mua giúp. Vì thế, mỗi lần về thăm quê, tôi lại xuống làng Chóa để mua hương, không chỉ phục vụ nhu cầu gia đình mà còn làm quà để tặng bạn bè thân thiết” - anh Lê Văn Long, một người con quê hương Kinh Bắc đang sinh sống tại Thủ đô Hà Nội cho biết.

Ngoài thị trường trong tỉnh, hương đen làng Chóa được tiêu thụ ở nhiều tỉnh, thành phố như: Hà Nội, Hải Phòng, Tuyên Quang, Yên Bái, Lạng Sơn, Thành phố Hồ Chí Minh... và còn được xuất khẩu sang một số nước như: Trung Quốc, Lào, Campuchia. Để làng nghề phát triển ổn định và bền vững, người dân làng Chóa mong muốn tiếp tục nhận được sự quan tâm, hỗ trợ từ các cấp, các ngành, nhất là hỗ trợ quảng bá sản phẩm và xây dựng thương hiệu làng nghề; hướng dẫn, hỗ trợ người dân đăng ký nhãn hiệu tập thể, thiết kế bao bì, tem truy xuất nguồn gốc để nâng cao giá trị sản phẩm. Bên cạnh đó, quan tâm đưa sản phẩm tham gia các hội chợ, chương trình xúc tiến thương mại, kết nối với du lịch làng nghề… để hương đen làng Chóa ngày càng bay xa.

Bài, ảnh: Mai Phương