Khám phá văn hóa Gia Rai qua lễ cúng sức khỏe

Lễ cúng sức khỏe không thể thiếu được rượu cần và vòng đồng. Ảnh: Phú Lê

Nghi lễ kết nối con người với Yang và cội nguồn

Người Gia Rai thường tổ chức lễ cúng sức khỏe vào dịp đầu năm mới hoặc khi gia đình muốn cầu mong Yang (thần linh) ban sức khỏe cho một thành viên. Để tổ chức lễ cúng, từ sớm, gia chủ đã tất bật chuẩn bị lễ vật. Mâm cúng không cầu kỳ nhưng chứa đựng sự thành kính, gồm những lễ vật đặc trưng: Thịt heo, thịt gà, cơm, trứng, chỉ trắng... Đặc biệt, rượu cần và vòng đồng là hai lễ vật không thể thiếu.

Trước khi thực hiện nghi lễ, gia chủ dựng hai chiếc cột tre và buộc chặt ba ché rượu vào đó, tượng trưng cho sự kết nối giữa con người với thần linh và tổ tiên. Mỗi ché mang một ý nghĩa riêng: Ché thứ nhất là để dâng các thần linh, ché thứ hai dâng tổ tiên, ông bà, ché thứ ba chúc sức khỏe cho người được làm lễ. Về lễ vật, con heo sau khi thui vàng trên lửa được xẻ thành từng phần, bày biện cẩn thận trên lá chuối. Phần ngon nhất, gồm đầu, hai đùi và một tảng thịt được đặt trang trọng trong nong tre, đặt giữa hai cột tre. Bên cạnh là một mâm lễ gồm các bộ phận nội tạng của con heo để dâng lên các Yàng. Tất cả tạo nên một không gian vừa gần gũi, vừa linh thiêng.

Người tham dự buổi lễ được bố trí ngồi theo quy tắc: Thầy cúng ngồi sau ché rượu, người được làm lễ cúng cầu sức khỏe ngồi trước mâm lễ, đối diện với thầy cúng. Người thân trong gia đình lần lượt ngồi xung quanh. Khi tiếng chiêng vang lên trầm hùng trong không gian nhà dài truyền thống, nghi lễ chính thức bắt đầu. Thầy cúng với chiếc khăn quấn trên đầu, chậm rãi tiến đến trước mâm lễ. Lời khấn vang lên như hòa vào núi rừng: “Ơ Yang trời, Yang đất, Yang núi, Yang sông. Hôm nay, con cháu trong buôn làm lễ này. Xin mời Yang về uống rượu, ăn cơm. Phù hộ cho con có sức khỏe, không ốm đau. Đi rẫy không mệt, đi đường không vấp. Gia đình yên ấm, buôn làng bình an”.

Khấn xong, thầy cúng vẩy rượu xung quanh, chạm nhẹ tay vào lễ vật, rồi thực hiện nghi thức buộc chỉ vào cổ tay người được cúng, một hành động nhỏ nhưng mang ý nghĩa lớn. Sợi chỉ trắng như một “sợi dây giữ hồn”, giữ lại những điều tốt đẹp, xua đi điều xấu. “Sợi chỉ này giữ sức khỏe ở lại, giữ cái tốt, đuổi cái xấu đi, để con sống khỏe, sống lâu cùng buôn làng”, thầy cúng cất lời khấn, trong khi đặt một tay lên vai người được cúng. Tiếp đó, chiếc vòng đồng được trao như một biểu tượng của sự bảo vệ và chúc phúc.

Không khí buổi lễ dần chuyển từ trang nghiêm sang rộn ràng. Tiếng chiêng trở nên dồn dập hơn, tiếng cười nói vang lên. Chủ nhà mời thầy cúng và bà con uống rượu cần để cảm ơn Yang, cảm ơn thầy cúng và bà con trong buôn làng đã đến chung vui. Chủ nhà cũng gửi lời chúc sức khỏe tới mọi người, mong muốn buôn làng yên vui, đoàn kết. Mọi người cùng uống rượu, cùng chúc nhau sức khỏe, cùng chia sẻ niềm vui. Lễ cúng không chỉ dành cho một cá nhân mà là niềm vui chung của cả buôn làng.

Từ tiếng chiêng đến tấm thổ cẩm-hành trình gìn giữ bản sắc giữa đại ngàn

Lễ cúng sức khỏe là một nghi lễ tâm linh nhỏ, nhưng ẩn sau đó là cả một kho tàng văn hóa phong phú của người Gia Rai, được gìn giữ qua nhiều thế hệ, thể hiện qua trang phục, dụng cụ, đồ dùng được sử dụng trong nghi lễ này. Đó là những bộ trang phục thổ cẩm rực rỡ mà mỗi đường dệt đều kể một câu chuyện; là những chiếc gùi đan bằng tre, nứa mang theo nhịp sống lao động; là tiếng cồng chiêng vang vọng như tiếng thở của đại ngàn.

Trong các nghi lễ của người Gia Rai, tiếng chiêng là thanh âm kết nối con người với thần linh và tổ tiên. Ảnh: Phú Lê

Âm thanh của cồng chiêng là linh hồn của mọi nghi lễ. Trong đời sống người Gia Rai, chiêng không đơn thuần là nhạc cụ, mà còn là phương tiện giao tiếp với thần linh. Mỗi nhịp chiêng là một lời mời gọi, một lời cầu nguyện, một nhịp kết nối cộng đồng. Khi chiêng vang lên, vòng xoang cũng bắt đầu, mọi người nắm tay nhau nhảy múa quanh lửa, một hình ảnh đẹp về sự đoàn kết và sẻ chia.

Trong khi đó, nghề dệt thổ cẩm của phụ nữ Gia Rai không chỉ là một nghề thủ công, mà còn là biểu tượng của sự khéo léo và sáng tạo. Những tấm vải với gam màu đỏ, đen chủ đạo, điểm xuyết vàng và trắng, được nhuộm từ vỏ cây, lá rừng, vừa mộc mạc, vừa bền bỉ theo thời gian. Kỹ thuật dệt của người Gia Rai rất đơn giản mà hiệu quả. Khung dệt làm từ các thanh tre, gỗ rời nhau, không cồng kềnh, giúp người phụ nữ có thể dễ dàng tháo lắp và dệt bất cứ lúc nào. Trong quá trình dệt, người phụ nữ khéo léo điều chỉnh từng sợi dọc, sợi ngang. Trên khung dệt đơn sơ bằng tre, gỗ, từng sợi chỉ được đan xen, kết nối nhờ bàn tay khéo léo của người phụ nữ Gia Rai, tạo thành những tấm vải thổ cẩm nhuốm màu ký ức.

Với nghề đan lát thủ công, người Gia Rai không chỉ tạo ra những vật dụng sinh hoạt thiết yếu, mà còn kể câu chuyện về văn hóa, sở thích và cách hòa hợp với thiên nhiên. Từ những vật liệu quen thuộc như tre, nứa, lồ ô, người Gia Rai tạo nên những sản phẩm vừa hữu dụng, vừa mang tính thẩm mỹ cao. Quy trình chế tác đòi hỏi sự tỉ mỉ ngay từ khâu chọn cây, phơi khô đến kỹ thuật vót nan sao cho mảnh, dẻo dai. Kiểu đan cũng rất đa dạng. Người Gia Rai thường sử dụng kỹ thuật đan nong hai, nong ba để tạo độ khít và họa tiết hình học. Đặc biệt, chiếc gùi, vật dụng quen thuộc trong đời sống không chỉ dùng để mang vác, mà còn là “tác phẩm nghệ thuật”, nhất là những chiếc gùi dùng trong lễ hội với hoa văn tinh xảo được tạo bằng kỹ thuật đan hai lớp. Lớp bên trong được đan bằng nan vót cực mỏng, nhỏ để giữ các hạt ngũ cốc không bị rơi ra ngoài, trong khi lớp ngoài chú trọng độ chắc chắn và tạo hoa văn thẩm mỹ, nhất là ở phần miệng gùi.

Lễ cúng sức khỏe, vì thế, không chỉ dừng lại ở một nghi lễ tâm linh, mà còn là “cánh cửa” để du khách và thế hệ trẻ hiểu hơn về bản sắc Gia Rai. Mỗi nghi thức, mỗi âm thanh, mỗi vật dụng đều chứa đựng ký ức và tri thức của bao thế hệ. Ở một góc nhìn khác, khi những giá trị hiện đại len lỏi vào từng buôn làng, lễ cúng sức khỏe vẫn được gìn giữ như một cách để văn hóa Gia Rai tiếp tục được nuôi dưỡng, lan tỏa.