Khó thở khi nào là dấu hiệu của bệnh nguy hiểm?

Hãy cẩn trọng nếu tình trạng hụt hơi, thở dốc vẫn kéo dài trên 5-10 phút sau khi đã dừng các hoạt động hàng ngày. (Nguồn: CNA/ iStock/Wiphop Sathawirawong)

Chạy để kịp tàu điện hoặc xe buýt, leo một đoạn cầu thang ngắn, bất ngờ được yêu cầu thuyết trình hoặc chỉ đơn giản là đứng dậy khỏi ghế khi tuổi đã cao đều có thể khiến bạn hụt hơi.

Tuy nhiên, nếu tình trạng khó thở kéo dài hoặc nghiêm trọng hơn mức bình thường so với hoạt động đang thực hiện, đây có thể là dấu hiệu của một vấn đề sức khỏe đáng lo ngại.

Bác sĩ Aneez DB Ahmed, Giám đốc kiêm bác sĩ phẫu thuật tư vấn cấp cao tại Trung tâm Phẫu thuật Lồng ngực Quốc tế, Trung tâm Chuyên khoa Mount Elizabeth Novena ở Singapore, cho biết, khó thở ở mức độ nhất định khi hoạt động thể lực là bình thường. Điều quan trọng là cần xem xét thời gian hồi phục và mức độ khó thở có tương xứng với hoạt động đang thực hiện hay không.

Sau hoạt động thể lực nhẹ đến vừa, nhịp thở thường trở lại bình thường trong vòng vài phút. Nếu vẫn khó thở rõ rệt sau 5-10 phút nghỉ ngơi kể từ khi dừng một hoạt động thường ngày, bạn nên chú ý đến dấu hiệu này.

Những biểu hiện đáng lưu ý khác gồm khó thở nghiêm trọng hơn nhiều so với mức có thể dự đoán từ hoạt động đang thực hiện; phải dừng lại nghỉ giữa chừng khi làm những việc trước đây vẫn dễ dàng; hoặc khó thở ngay cả khi nghỉ ngơi hay chỉ vận động nhẹ.

Bác sĩ Chew Si Yuan, chuyên gia tư vấn thuộc Khoa Hô hấp và Hồi sức tích cực của Bệnh viện Đa khoa Singapore, cũng khuyên nên đi khám nếu khó thở đi kèm các triệu chứng như khó thở khi nằm thẳng, ho kéo dài hơn 6-8 tuần, khạc đờm dai dẳng, ho ra máu, thở khò khè, khàn tiếng, tức ngực, sưng chân, chán ăn hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân.

Những triệu chứng này không đồng nghĩa chắc chắn bạn mắc bệnh nghiêm trọng. Tuy nhiên, chúng có thể là dấu hiệu cần được bác sĩ đánh giá để xác định nguyên nhân. Nếu khó thở xuất hiện đột ngột hoặc nghiêm trọng, đặc biệt khi đi kèm đau ngực, môi hoặc đầu ngón tay tím tái, ngất hay lú lẫn, người bệnh cần được cấp cứu ngay.

Những nguyên nhân có thể gây khó thở

Tuổi tác là một trong những yếu tố ảnh hưởng đến chức năng hô hấp. 

Bác sĩ Kam Li Wei Michelle, chuyên gia hô hấp tại Bệnh viện Gleneagles ở Singapore, cho biết, chức năng phổi ở phần lớn mọi người bắt đầu suy giảm tự nhiên từ khoảng giữa độ tuổi 20. Đến tuổi 60, chức năng phổi của nhiều người có thể giảm khoảng 20-30% so với mức tối đa trước đó.

Theo bác sĩ Kam, ở những người khỏe mạnh và không hút thuốc, thể tích khí thở ra gắng sức trong giây đầu tiên (FEV1) giảm trung bình khoảng 30 ml mỗi năm. Đây là chỉ số đo lượng không khí một người có thể thổi ra trong giây đầu tiên sau khi hít vào thật sâu.

Bác sĩ Aneez DB Ahmed giải thích rằng các cơ tham gia vào quá trình hô hấp có thể yếu đi theo tuổi tác, trong khi đường thở giảm hiệu quả trong việc loại bỏ chất nhầy và các hạt bụi. Vì vậy, khả năng chịu đựng khi vận động có thể giảm nhẹ, cơ thể cần gắng sức nhiều hơn để thực hiện cùng một hoạt động hoặc mất nhiều thời gian hơn để hồi phục.

Tuy nhiên, cần phân biệt những thay đổi từ từ do lão hóa với tình trạng suy giảm nhanh hơn dự kiến hoặc đi kèm các triệu chứng bất thường. Những trường hợp này có thể cho thấy một bệnh lý tiềm ẩn, chứ không đơn thuần là quá trình lão hóa.

Những bệnh lý có thể gây khó thở

Các bệnh ảnh hưởng trực tiếp đến phổi là một nhóm nguyên nhân quan trọng. Theo bác sĩ Kam, những bệnh này thường gặp gồm hen suyễn, bệnh phổi kẽ, giãn phế quản và tăng áp phổi.

Bệnh lao cũng có thể gây tổn thương phổi và dẫn đến khó thở. Khi những bệnh lý này tiến triển, người bệnh có thể khó thở ngay cả khi vận động nhẹ hoặc nghỉ ngơi.

Bác sĩ Chew Si Yuan cho biết thuyên tắc phổi, tức tình trạng mạch máu trong phổi bị tắc nghẽn, thường do cục máu đông, cũng có thể gây khó thở. Tăng áp phổi, tình trạng áp lực trong các động mạch phổi tăng cao, cũng có thể khiến người bệnh hụt hơi và hạn chế khả năng vận động.

Ung thư phổi cũng có thể gây khó thở, đặc biệt ở giai đoạn muộn. Theo bác sĩ Aneez DB Ahmed, triệu chứng có thể xuất hiện khi khối u phát triển lớn hoặc khi dịch tích tụ bất thường trong khoang màng phổi, tức khoảng giữa phổi và thành ngực.

Không phải mọi nguyên nhân gây khó thở đều bắt nguồn từ phổi. Theo bác sĩ Chew Si Yuan, suy tim sung huyết cũng có thể khiến người bệnh hụt hơi khi vận động do tim không đáp ứng đủ nhu cầu cung cấp máu và oxy của cơ thể.

Ngoài ra, bác sĩ Kam cho biết thiếu máu, các vấn đề về tuyến giáp, bệnh thần kinh cơ và béo phì cũng có thể góp phần gây khó thở.

Khi nào cần kiểm tra chức năng phổi?

Bác sĩ Chew cho biết hiện chưa có hướng dẫn lâm sàng khuyến nghị tất cả người trưởng thành khỏe mạnh phải kiểm tra chức năng phổi định kỳ.

Tuy nhiên, người có tiền sử hút thuốc hoặc mắc các bệnh lý về phổi như hen suyễn, nhiễm trùng phổi hay lao nên trao đổi với bác sĩ về việc đánh giá nguy cơ mắc bệnh phổi mạn tính.

Tùy từng trường hợp, bác sĩ có thể đề nghị đo độ bão hòa oxy trong máu bằng phương pháp đo oxy xung, kiểm tra chức năng hô hấp bằng hô hấp ký (spirometry), chụp X-quang ngực hoặc chụp CT.

Người hút thuốc lá cần chú ý những gì?

Hút thuốc làm tăng nguy cơ mắc nhiều bệnh nghiêm trọng, trong đó có bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) và ung thư phổi.

Nếu đã hút thuốc với mức độ tích lũy ít nhất 10 bao-năm, tức hút trung bình một bao mỗi ngày trong 10 năm, và có các triệu chứng như ho kéo dài, thở khò khè hoặc khó thở, bác sĩ Chew khuyên nên trao đổi với bác sĩ về việc đo chức năng hô hấp bằng phương pháp hô hấp ký.

Đối với tầm soát ung thư phổi, tiêu chí được đề cập trong bài nguồn bao gồm người trong độ tuổi 50-80, đang hút thuốc hoặc đã bỏ thuốc trong vòng 15 năm trở lại đây, với tiền sử hút thuốc tích lũy ít nhất 20 bao-năm. Những người thuộc nhóm này có thể được cân nhắc tầm soát bằng phương pháp chụp CT lồng ngực liều thấp. Việc áp dụng cần căn cứ vào hướng dẫn y tế và đánh giá của bác sĩ.

Bác sĩ Ahmed cũng khuyến nghị người hút thuốc trao đổi với bác sĩ về việc kiểm tra chức năng hô hấp nhằm phát hiện sớm những dấu hiệu suy giảm chức năng phổi và COPD. Ông đồng thời khuyên cân nhắc chụp CT lồng ngực liều thấp để phát hiện sớm ung thư phổi khi đáp ứng các tiêu chí tầm soát.

Các bác sĩ khuyến cáo người hút thuốc nên đi khám sớm nếu xuất hiện bất kỳ triệu chứng hô hấp mới nào, bao gồm ho mới xuất hiện hoặc thay đổi tính chất, khó thở không rõ nguyên nhân, tức ngực, thở khò khè hoặc ho ra máu. Bác sĩ sẽ căn cứ vào triệu chứng và tiền sử sức khỏe để chỉ định các xét nghiệm cần thiết, chẳng hạn như kiểm tra chức năng phổi hoặc chụp CT ngực.