Khơi nguồn di sản sông Hồng, mở lối phát triển Hà Nội từ chiều sâu văn hóa

Loạt bài đoạt Giải Đặc biệt tại Giải Báo chí về phát triển văn hóa và xây dựng người Hà Nội văn minh, thanh lịch lần thứ IX – năm 2026, thể hiện cách tiếp cận phát triển Thủ đô từ chiều sâu văn hóa, gắn với những vấn đề đặt ra trong thực tiễn.

Chọn sông Hồng để kể câu chuyện phát triển Thủ đô

Với Thăng Long – Hà Nội, sông Hồng không chỉ gắn với lịch sử hình thành kinh thành, mà còn là không gian giao thương, phát triển làng nghề và đời sống tín ngưỡng của cư dân ven sông. Trong bối cảnh Hà Nội xây dựng tầm nhìn quy hoạch dài hạn, việc gìn giữ và phát huy những giá trị ấy trở thành một trong những vấn đề nhóm tác giả đặt ra khi thực hiện loạt bài.

Theo nhà báo Hoàng Quyên, Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng mở ra cơ hội tổ chức lại không gian đô thị, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo tồn những giá trị làm nên bản sắc Hà Nội.

“Sông Hồng được ví như dòng sông Mẹ, gắn bó sâu sắc với quá trình hình thành và phát triển của Thủ đô qua các thời kỳ lịch sử”, chị Hoàng Quyên chia sẻ.

Từ định hướng đó, nhóm tác giả khảo sát thực địa tại 16 phường, xã nằm trên tuyến Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng; đồng thời gặp gỡ các kiến trúc sư, chuyên gia quy hoạch, đô thị, văn hóa, lịch sử và đại diện cơ quan quản lý. “Quá trình tác nghiệp giúp nhóm tiếp cận vấn đề từ nhiều góc độ, từ định hướng quy hoạch đến thực tiễn bảo tồn di sản và nhu cầu của cộng đồng dân cư”, chị Quyên cho biết.

Tại Bát Tràng, câu chuyện giữ nghề gốm cho thấy sức sống của di sản gắn chặt với sinh kế và khả năng thích ứng với đời sống hiện đại. Trong khi đó, tại khu vực Bờ Vở – Phúc Tân, phường Hồng Hà, những nỗ lực phối hợp giữa cộng đồng dân cư, chính quyền và doanh nghiệp nhằm cải thiện không gian sống ven sông cho thấy vai trò của người dân trong quá trình kiến tạo môi trường sống.

Những lát cắt thực tế ấy giúp nhóm tác giả làm rõ một yêu cầu quan trọng đối với quy hoạch: Bên cạnh tổ chức không gian đô thị, cần tính đến văn hóa, sinh kế và mối gắn bó của người dân với nơi họ sinh sống. Đây cũng là cơ sở để loạt bài tiếp cận Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng không chỉ như một dự án phát triển hạ tầng, mà còn như một bài toán về gìn giữ bản sắc và tổ chức đời sống đô thị.

Loạt bài “Khơi nguồn dòng di sản, kiến tạo Hà Nội văn minh” khai thác giá trị văn hóa, lịch sử của sông Hồng trong định hướng phát triển Thủ đô.

Kết nối lịch sử với những vấn đề của hôm nay

Từ thực tiễn khảo sát, loạt bài mở rộng góc nhìn bằng cách đặt những câu chuyện bên sông Hồng trong dòng chảy lịch sử Thăng Long – Đông Đô – Hà Nội. Theo Hoàng Quyên, nhóm tác giả nghiên cứu tư liệu về vai trò của dòng sông trong quá trình hình thành, phát triển Thủ đô, đồng thời tìm hiểu cách các triều đại và những thời kỳ lịch sử ứng xử với sông Hồng.

Việc kết nối quá khứ với hiện tại giúp tác phẩm nhìn nhận dòng sông vượt ra ngoài phạm vi quy hoạch và hạ tầng. Sông Hồng còn là nguồn lực văn hóa, sinh thái và sáng tạo, có thể góp phần định hình diện mạo Hà Nội trong tương lai. Vấn đề đặt ra là khai thác những giá trị ấy như thế nào để vừa đáp ứng yêu cầu phát triển, vừa bảo đảm tính liên tục của di sản và tạo điều kiện cho cộng đồng duy trì sinh kế, gìn giữ không gian văn hóa.

“Chúng tôi không đặt phát triển và bảo tồn ở hai phía đối lập, mà cố gắng làm rõ cách thức để hai yêu cầu này có thể bổ trợ cho nhau”, Hoàng Quyên chia sẻ.

Để làm rõ quan điểm đó, nhóm tác giả kết hợp tư liệu lịch sử, ý kiến chuyên gia, quan điểm của cơ quan quản lý với những câu chuyện từ cộng đồng dân cư. Nhờ vậy, các vấn đề vốn mang tính vĩ mô như quy hoạch cảnh quan, bảo tồn di sản và phát triển kinh tế sáng tạo được soi chiếu qua những khía cạnh gần gũi hơn: sinh kế của người dân, chất lượng môi trường sống và khả năng tiếp cận các không gian văn hóa.

Theo nhóm tác giả, không gian văn hóa công cộng trong tương lai cần đáp ứng yêu cầu xanh, sạch, văn minh, hiện đại nhưng vẫn giàu bản sắc; đồng thời tạo điều kiện để người dân tiếp cận, trải nghiệm và thụ hưởng các giá trị văn hóa. Quan trọng hơn, cộng đồng cần được nhìn nhận như một chủ thể tham gia gìn giữ di sản và kiến tạo không gian sống, thay vì chỉ là đối tượng thụ hưởng thành quả phát triển.

Từ góc nhìn ấy, phát triển Thủ đô không chỉ là câu chuyện thay đổi diện mạo đô thị, mà còn là quá trình gìn giữ những giá trị làm nên bản sắc và tạo dựng môi trường sống tốt hơn cho người dân.

Kể câu chuyện di sản sông Hồng bằng Megastory đa phương tiện

Với đề tài trải rộng từ lịch sử, quy hoạch đến văn hóa và đời sống cộng đồng, thách thức đặt ra với nhóm tác giả không chỉ là thu thập thông tin, mà còn là tổ chức nội dung sao cho các lớp vấn đề được kết nối thành một câu chuyện thống nhất.

Nhà báo Hoàng Quyên chia sẻ, nhóm tác giả hướng tới việc làm rõ mối liên hệ giữa lịch sử sông Hồng, giá trị di sản ven sông, vai trò của cộng đồng và mục tiêu phát triển đô thị. Cách tiếp cận này giúp người đọc nhìn nhận Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng trong mối quan hệ tổng thể giữa không gian, văn hóa và con người.

Nhóm lựa chọn hình thức Megastory đa phương tiện nhằm kết nối các lớp thông tin và tăng tính trực quan cho tác phẩm. Hình thức thể hiện hỗ trợ độc giả hình dung rõ hơn mối liên hệ giữa dòng sông, không gian đô thị, di sản và đời sống cộng đồng. Công nghệ trí tuệ nhân tạo cũng được sử dụng để hỗ trợ một số khâu thiết kế.

Tuy nhiên, theo chia sẻ của tác giả, công nghệ chỉ đóng vai trò hỗ trợ. Nền tảng của tác phẩm vẫn là quá trình khảo sát thực địa, kiểm chứng thông tin, lựa chọn góc tiếp cận và kết nối các câu chuyện thành một mạch nội dung có ý nghĩa. Những câu chuyện về làng nghề, cộng đồng dân cư và các giá trị văn hóa ven sông giúp một vấn đề quy hoạch rộng lớn trở nên cụ thể, gần gũi hơn với độc giả.

Với nhóm tác giả, ý nghĩa sâu xa của phát triển nằm ở khả năng cải thiện chất lượng sống và mở rộng cơ hội để mỗi người dân tiếp cận, thụ hưởng các giá trị văn hóa. “Qua câu chuyện sông Hồng, loạt bài gửi gắm mong muốn về một Hà Nội hiện đại nhưng không đánh mất bản sắc, nơi di sản không chỉ được lưu giữ như dấu tích của quá khứ mà còn tiếp tục hiện diện, đóng góp vào đời sống hôm nay và tương lai của Thủ đô”, nhà báo Hoàng Quyên bày tỏ.