Lồng ghép tư pháp người chưa thành niên trong đào tạo pháp luật

Bài bản, hiệu quả và có hệ thống

Theo các chuyên gia, việc hình thành một hệ thống tư pháp thân thiện với người chưa thành niên không thể chỉ dựa vào các quy định pháp luật tiến bộ, mà phụ thuộc trực tiếp vào chất lượng của đội ngũ thực thi.

Bà Nguyễn Thanh Trúc, đại diện UNICEF tại Việt Nam chỉ rõ, hoàn thiện pháp luật "mới chỉ là bước đi ban đầu". Để những quy định của Luật Tư pháp người chưa thành niên thực sự đi vào cuộc sống và tạo ra thay đổi "trong cuộc đời của mỗi trẻ em, mỗi gia đình, mỗi cộng đồng", điều quan trọng trước hết là phải bảo đảm sự đồng bộ về nhận thức và chuyên môn của những người tiến hành và tham gia tố tụng.

Từ thực tiễn đó đặt ra yêu cầu, đào tạo phải được thiết kế một cách bài bản, có hệ thống và có cấu trúc rõ ràng, nhằm bảo đảm đội ngũ điều tra viên, kiểm sát viên, thẩm phán và luật sư có đủ kiến thức, thái độ và kỹ năng để xử lý hiệu quả các vụ án liên quan đến người chưa thành niên. Đây không chỉ là yêu cầu kỹ thuật của đào tạo, mà còn là điều kiện tiên quyết để chính sách pháp luật phát huy hiệu quả.

Ở góc độ cơ sở đào tạo, Nhà giáo ưu tú, PGS. TS. Nguyễn Minh Hằng, Phó Giám đốc Học viện Tư pháp, cho biết, việc xây dựng báo cáo đánh giá nhu cầu đào tạo được đặt ra với mục tiêu "đánh giá một cách toàn diện thực trạng đào tạo, xác định các khoảng trống và nhu cầu về năng lực đối với các chức danh tư pháp so với các năng lực cốt lõi của thẩm phán, kiểm sát viên, luật sư về tư pháp người chưa thành niên". Đây là bước đi cần thiết để từng bước hoàn thiện chương trình đào tạo theo hướng tiếp cận dựa trên năng lực, gắn với chuẩn mực quốc tế và đáp ứng tốt hơn yêu cầu thực tiễn.

Học viên Học viện Tư pháp trong vai trò hội đồng xét xử tham gia phiên tòa giả định. Ảnh: Hồng Thắm

Thực tiễn đánh giá cũng cho thấy, khoảng trống trong đào tạo không chỉ nằm ở nội dung kiến thức mà còn thể hiện ở kỹ năng thực hành và phương pháp giảng dạy. Các chương trình đào tạo hiện hành vẫn còn thiên về lý thuyết, trong khi yêu cầu của hoạt động tư pháp đối với người chưa thành niên lại đòi hỏi khả năng xử lý tình huống linh hoạt, kỹ năng giao tiếp phù hợp và sự hiểu biết liên ngành.

Định hình cách tiếp cận đào tạo theo năng lực

Với vai trò là cơ sở đào tạo trung tâm cho các chức danh tư pháp, Học viện Tư pháp đã có những bước đi ban đầu trong việc lồng ghép nội dung tư pháp người chưa thành niên vào chương trình đào tạo. Trong thời gian qua, Học viện đã triển khai 2 module về tư pháp người chưa thành niên trong hệ thống tư pháp hình sự và dân sự, xây dựng khóa học trực tuyến về người bị hại chưa thành niên, đồng thời phát triển các học liệu mang tính sáng tạo.

Tuy nhiên, theo đánh giá từ chính các chuyên gia và cơ sở đào tạo, những nội dung này vẫn chưa tạo thành một cấu trúc đào tạo hoàn chỉnh. Chính vì vậy, việc tổ chức tham vấn, lấy ý kiến đa chiều được xác định là cần thiết nhằm hoàn thiện báo cáo không chỉ với tư cách một sản phẩm nghiên cứu, mà còn là cơ sở thực tiễn phục vụ hoạch định chính sách đào tạo trong thời gian tới.

Một trong những đề xuất nhận được sự đồng thuận cao là mô hình kết hợp, theo đó xây dựng học phần độc lập về tư pháp người chưa thành niên đồng thời lồng ghép các nội dung lý thuyết và tình huống liên quan vào các học phần kỹ năng cơ bản. Cách tiếp cận này được đánh giá là phù hợp vì vừa bảo đảm tính chuyên sâu, vừa tăng khả năng vận dụng trong thực tiễn nghề nghiệp.

Học viên Học viện Tư pháp trong vai trò hội đồng xét xử tham gia phiên tòa giả định. Ảnh: Mỹ Linh

Bên cạnh đó, các chuyên gia cũng nhấn mạnh yêu cầu đổi mới phương pháp đào tạo theo hướng tăng cường trải nghiệm, thông qua việc sử dụng các mô hình mô phỏng phiên tòa thân thiện với trẻ em, mô phỏng phỏng vấn hoặc lấy lời khai trẻ em, phân tích tình huống liên ngành và thực hành kỹ năng giao tiếp với người chưa thành niên. Những phương pháp này sẽ giúp người học hình thành năng lực thực chất, thay vì chỉ dừng lại ở kiến thức lý thuyết.

Ở bậc đào tạo đại học, Trường Đại học Luật Hà Nội được ghi nhận là đơn vị tiên phong trong việc đưa nội dung tư pháp người chưa thành niên vào chương trình đào tạo chính thức. Với sự hỗ trợ của UNICEF và Dự án chương trình "Tăng cường pháp luật và tư pháp tại Việt Nam giai đoạn II" (EU JULE), Nhà trường đã triển khai giảng dạy các nội dung liên quan, xây dựng học liệu và đạt được những kết quả tích cực bước đầu. Việc triển khai các hoạt động đánh giá nhu cầu đào tạo là bước đi mang tính chiến lược nhằm nhận diện các khoảng trống và đề xuất điều chỉnh phù hợp trong cả ngắn hạn và dài hạn.

Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy, nhu cầu đào tạo chuyên sâu, đặc biệt ở bậc sau đại học và các khóa bồi dưỡng ngắn hạn, đang gia tăng nhanh chóng. Điều này đặt ra yêu cầu phải tiếp tục đánh giá một cách toàn diện và hệ thống việc lồng ghép nội dung tư pháp người chưa thành niên trong chương trình đào tạo hiện hành, từ đó có những điều chỉnh phù hợp.

Chuẩn hóa hệ sinh thái đào tạo

Một điểm thống nhất trong các ý kiến chuyên gia là việc lồng ghép tư pháp người chưa thành niên không thể chỉ dừng ở việc bổ sung nội dung, mà cần được đặt trong một cách tiếp cận tổng thể hơn. Điều này đòi hỏi phải đồng thời hoàn thiện chương trình đào tạo, phát triển đội ngũ giảng viên, đổi mới phương pháp giảng dạy và tăng cường gắn kết giữa đào tạo với thực tiễn.

Trong đó, việc phát triển hệ thống học liệu chuyên sâu, bao gồm các bộ hồ sơ tình huống, tài liệu hướng dẫn kỹ năng, video mô phỏng tình huống thực tế và các tài liệu tham khảo về chuẩn mực quốc tế, được coi là một trong những yếu tố quan trọng để nâng cao chất lượng đào tạo. Cùng với đó, đầu tư cơ sở vật chất phục vụ đào tạo thực hành cũng cần được quan tâm hơn trong thời gian tới.

Không ít ý kiến cho rằng, việc lồng ghép tư pháp người chưa thành niên trong đào tạo pháp luật không chỉ là vấn đề chuyên môn, mà còn gắn trực tiếp với tiến trình cải cách tư pháp và bảo đảm quyền trẻ em tại Việt Nam. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, việc xây dựng một hệ thống tư pháp thân thiện với người chưa thành niên đã trở thành một yêu cầu tất yếu.

Những kết quả bước đầu từ các hoạt động tham vấn, đánh giá và triển khai tại Học viện Tư pháp và Trường Đại học Luật Hà Nội cho thấy hướng đi đã được xác lập. Tuy nhiên, để các quy định tiến bộ của Luật Tư pháp người chưa thành niên thực sự đi vào cuộc sống, vẫn cần tiếp tục hoàn thiện chương trình đào tạo theo hướng chuẩn hóa, hệ thống và gắn với thực tiễn, qua đó hình thành đội ngũ chức danh tư pháp có đủ năng lực, góp phần bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên trong giai đoạn phát triển mới.