'Luật chơi' mới buộc doanh nghiệp phải xanh hóa để giữ thị trường

PGS.TS. Bùi Quang Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam chia sẻ tại Diễn đàn - Ảnh: BTC

Các ý kiến tại Diễn đàn cho rằng, tăng trưởng xanh không còn là xu hướng mang tính lựa chọn, mà đã trở thành yêu cầu tất yếu, gắn trực tiếp với năng lực cạnh tranh và triển vọng phát triển dài hạn của nền kinh tế.

Đặt vấn đề, PGS.TS. Bùi Quang Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam nhấn mạnh tăng trưởng hiện nay không thể chỉ dựa vào tốc độ, mà phải đi cùng tính bền vững. Mô hình tăng trưởng truyền thống dựa vào khai thác tài nguyên, lao động giá rẻ và tham gia vào các phân khúc giá trị thấp đang dần bộc lộ hạn chế khi các nguồn lực này ngày càng suy giảm.

Theo ông, tăng trưởng xanh là lời giải cho bài toán phát triển kép: vừa duy trì tốc độ tăng trưởng, vừa bảo đảm yếu tố bền vững. Đây không chỉ là vấn đề môi trường, mà là quá trình tái cấu trúc nền kinh tế, hướng tới mô hình tăng trưởng mới phù hợp với giai đoạn phát triển hiện nay.

Một trong những áp lực lớn thúc đẩy chuyển đổi xanh đến từ sự thay đổi của bối cảnh quốc tế. Các thị trường lớn, đặc biệt là Liên minh châu Âu (EU), ngày càng siết chặt các tiêu chuẩn về môi trường và phát thải. Không chỉ dừng ở yêu cầu về chất lượng hay giá cả, các đối tác quốc tế còn đòi hỏi doanh nghiệp phải minh bạch toàn bộ quy trình sản xuất, bao gồm cả dữ liệu phát thải carbon.

"Thế giới đang thay đổi rất lớn và đặt ra những luật chơi mới đối với nền kinh tế thế giới và Việt Nam", PGS.TS. Bùi Quang Tuấn cho hay.

Điều này tạo ra sức ép không nhỏ đối với doanh nghiệp Việt Nam, nhất là các ngành xuất khẩu chủ lực như dệt may. Nếu không thích ứng kịp thời, nguy cơ mất thị trường là hoàn toàn hiện hữu. Tuy nhiên, ở chiều ngược lại, đây cũng là cơ hội để doanh nghiệp nâng cấp công nghệ, cải thiện quy trình sản xuất và gia tăng giá trị trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Ở cấp độ quốc gia, Chiến lược tăng trưởng xanh giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 đã xác định rõ định hướng tái cơ cấu nền kinh tế, đổi mới mô hình tăng trưởng. Dù vậy, quá trình triển khai trên thực tế vẫn còn chậm và thiếu đồng bộ, đòi hỏi các giải pháp mạnh mẽ và quyết liệt hơn.

PGS.TS. Bùi Quang Tuấn cho rằng, tăng trưởng xanh cần được thúc đẩy trên bốn trụ cột chính gồm: Phát triển năng lượng và hạ tầng xanh; nâng cấp công nghiệp; mở rộng tài chính xanh; và nâng cao khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu. Trong đó, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đóng vai trò then chốt, quyết định hiệu quả của quá trình chuyển đổi.

Đáng chú ý, các nguồn lực tăng trưởng đang có sự dịch chuyển rõ rệt, từ tài nguyên thiên nhiên và lao động giá rẻ sang công nghệ, nhân lực chất lượng cao và đổi mới sáng tạo. Đây được xem là nền tảng quan trọng để hình thành mô hình tăng trưởng hiện đại, bền vững hơn trong tương lai.

Chính sách đã có, nhưng cần tháo gỡ điểm nghẽn

Ông Nguyễn Trung Thắng, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, chính sách nông nghiệp và môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho biết Nhà nước đã ban hành nhiều cơ chế khuyến khích doanh nghiệp chuyển đổi xanh.

Các hoạt động bảo vệ môi trường được hỗ trợ về đất đai, hạ tầng, vốn và thuế. Các tổ chức tín dụng được khuyến khích ưu tiên tài trợ cho dự án xanh với điều kiện ưu đãi; đồng thời doanh nghiệp có thể tiếp cận nguồn vốn từ Chính phủ và các đối tác quốc tế.

Đáng chú ý, Nghị quyết 198/2025/QH15 quy định hỗ trợ lãi suất 2%/năm cho các dự án xanh, kinh tế tuần hoàn và áp dụng tiêu chuẩn ESG, tạo thêm động lực cho khu vực tư nhân tham gia chuyển đổi.

Trong mua sắm công, các sản phẩm đạt Nhãn sinh thái Việt Nam được ưu tiên sử dụng trong các dự án có vốn ngân sách, góp phần mở rộng thị trường cho sản phẩm thân thiện môi trường.

Tuy nhiên, theo ông Thắng, quá trình triển khai vẫn còn nhiều vướng mắc. Hệ thống văn bản hướng dẫn chưa đầy đủ, thiếu đồng bộ giữa các lĩnh vực như tín dụng xanh, trái phiếu xanh và mua sắm công xanh. Thủ tục hành chính và điều kiện tiếp cận nguồn vốn còn phức tạp.

Cùng với đó, cơ sở dữ liệu về dự án xanh còn thiếu, năng lực giám sát hạn chế, tiềm ẩn nguy cơ “giả xanh”. Nguồn lực tài chính chưa đáp ứng yêu cầu, trong khi doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa còn hạn chế về nhân lực, vốn và năng lực quản trị.

Để khắc phục, ông Thắng đề xuất cần sớm hoàn thiện các văn bản hướng dẫn, đơn giản hóa thủ tục hành chính, đồng thời xây dựng hệ thống dữ liệu minh bạch về các dự án xanh. Bên cạnh đó, cần tăng cường hợp tác quốc tế để huy động nguồn lực tài chính và nâng cao năng lực cho các bên liên quan.

Chuyển đổi số – chìa khóa tối ưu hóa nguồn lực

Vai trò của chuyển đổi số trong thúc đẩy tăng trưởng xanh cũng được nhấn mạnh tại Diễn đàn. Ông Lê Nguyễn Trường Giang, Viện trưởng Viện Chiến lược Chuyển đổi số, cho rằng chuyển đổi số là sự thay đổi căn bản về tư duy phát triển, trong đó dữ liệu trở thành nguồn lực cốt lõi.

Trong doanh nghiệp, chuyển đổi số cho phép đo lường, phân tích và tối ưu hóa việc sử dụng năng lượng thông qua dữ liệu. “Vấn đề không chỉ là tiết kiệm, mà là sử dụng năng lượng tối ưu dựa trên dữ liệu”, ông nhấn mạnh.

Khi có đầy đủ thông tin, doanh nghiệp có thể ra quyết định chính xác hơn trong vận hành và đầu tư, nâng cao hiệu quả tổng thể. Đồng thời, phương thức quản trị cũng thay đổi từ quản lý công việc sang quản lý dòng thông tin, từ các chỉ số rời rạc sang đánh giá tổng thể.

Lợi thế cạnh tranh vì thế chuyển từ tĩnh sang động, dựa trên đổi mới sáng tạo liên tục. Để đạt được điều này, doanh nghiệp cần lấy dữ liệu làm nền tảng, vận hành dựa trên công nghệ và ra quyết định dựa trên phân tích.