Miếu thờ Đoàn Thị Trúc

Ngoài tên gọi trên, miếu còn được gọi bằng những tên gọi khác như: đền Thị Trúc, đền Ba Cây (vì từ đầu cầu Kỳ Cùng đến đó là 3 km). Riêng dòng họ Đoàn thường gọi là đền Bà Cô theo cách gọi quan hệ họ hàng thân tộc. Ngôi miếu này được lập vào khoảng thế kỷ XIX thờ người con gái chết trẻ ở xã Hoàng Đồng, tổng Trừ Trĩ, châu Thoát Lãng xưa có tên là Hoàng Thị Trúc. Sách “Đại Nam thực lục chính biên” (Quốc sử quán triều Nguyễn) viết: “Người xã Hoàng Đồng, châu Thoát Lãng, tỉnh Lạng Sơn là Hoàng Thị Trúc 19 tuổi, có sắc đẹp. Thổ ty Nguyễn Đình Thống muốn dâm ô, Thị Trúc chống cự bị Thống giết chết”. Sách “Đại Nam nhất thống chí”, cho biết thêm bà là con gái của ông Hoàng Văn Ngọc, được triều đình biểu dương năm Minh Mệnh thứ 14 (1833).

Miếu thờ Đoàn Thị Trúc tại thôn Khòn Pịt, phường Tam Thanh

Dưới thời phong kiến nói chung và thời Nguyễn nói riêng, nhà vua rất chú trọng tuyên dương những tấm gương phụ nữ đức hạnh theo chuẩn mực Nho giáo vốn được coi là đạo lý, nền tảng tinh thần của xã hội. Trong đó thường biểu dương, ban thưởng cho những người thủ tiết thờ chồng nuôi con, phụng dưỡng bố mẹ chồng hoặc cương quyết giữ gìn sự trinh trắng, thậm chí tuẫn tiết... Thời nhà Nguyễn, ngoài Hoàng Thị Trúc, ở Lạng Sơn còn có bà Vi Thị Phí người Châu Ôn – một người chồng mất từ năm mới 26 tuổi nhưng ở vậy trọn tiết thờ chồng, hiếu kính cha mẹ chồng, nuôi con trai trưởng thành… Đó là những tấm gương sáng về đức hạnh. Sau khi mất, Hoàng Thị Trúc được phong tặng danh hiệu ”Hoàng Thị trinh nữ”. Cảm thương người con gái trẻ chết oan, để thể hiện sự tôn kính, nhân dân địa phương đã lập miếu thờ. Ông Đoàn Phúc ở Phú Lộc, phường Kỳ Lừa cho biết: Trong gia phả của dòng họ Đoàn cũng như cuốn sách “Những nhân vật lịch sử họ Hoàng, Huỳnh Việt Nam” (Nhà xuất bản Văn hóa, năm 2010) có ghi bà Hoàng Thị Trúc quê gốc Thanh Hóa lưu lạc lên vùng đất Lạng Sơn, do thừa tự, ăn lộc họ Đoàn (dân tộc Tày ở Hoàng Đồng) nên có tên là Đoàn Thị Trúc. Đã từ lâu, họ Đoàn suy tôn là Bà cô tổ, đời nối đời thờ phụng.

Khi mới lập, đó chỉ là ngôi miếu nhỏ đơn sơ nằm giữa cánh đồng. Năm 1937, với lòng kính trọng, tưởng nhớ tiền nhân, dòng họ Đoàn đã xây dựng lại khang trang và quy mô hơn, vừa là nơi thờ Bà cô tổ, vừa có ý nghĩa là nhà thờ họ Đoàn. Từ đó, di tích thường được gọi là đền Đoàn Thị Trúc. Miếu được làm theo kiểu kiến trúc truyền thống ở Lạng Sơn: tường xây bằng gạch chỉ, lợp ngói, có mái hiên, nền lát gạch, có một cửa chính và 2 cửa sổ... Tòa Tiền tế gồm 3 gian và có Hậu cung đặt bệ thờ, tổng diện tích khoảng 50m2. Miếu có khuôn viên rất rộng, ngay cạnh miếu có một cây gạo xum xuê tỏa bóng mát. Tương truyền ngôi miếu này rất linh thiêng. Thời chiến tranh chống Mỹ, miếu được trưng dụng làm nơi làm việc tạm của UBND xã Hoàng Đồng, trường cấp 1 Hoàng Đồng cũng bố trí một lớp học ở đây. Trải qua thời gian, chiến tranh, ngôi miếu bị hư hại, xuống cấp, dòng họ Đoàn đã nhiều lần phát tâm trùng tu, tôn tạo. Tiêu biểu là các năm 2004, 2012, 2016… Diện mạo kiến trúc hiện nay của miếu là từ đợt trùng tu năm 2016.

Miếu có kết cấu chữ “Đinh” (丁) giống ngôi miếu cũ. Tòa Tiền tế gồm 3 gian rộng rãi, gian chính giữa có một bệ thờ đặt bài vị khắc gỗ, sơn son thếp vàng rất trang trọng. Hậu cung có ban thờ Hoàng Thị Trúc với hình ảnh trung tâm là tượng một người con gái xinh đẹp tạc trong tư thế ngồi. Phía trên của Hậu cung có bức hoành phi viết bằng chữ Hán theo kiểu đại tự hiển thị nữ thần được thờ “Hoàng Thị trinh nữ” (Cô gái trong trắng, tiết hạnh họ Hoàng) chế tác khoảng cuối thế kỷ XIX. Hai bên có đôi câu đối ngợi ca hình ảnh cao đẹp của bà:

Bắc xứ Lạng châu Thiên tử nhất vị mộng

Hoàng Đồng quý địa nữ hiện chân tiên

(Tạm dịch: Lạng Sơn phía Bắc, vua từng có một giấc mộng

Đất quý Hoàng Đồng, nơi đây hiện ra bậc nữ chân tiên).

Trên hai bức tường bên của Hậu cung có chạm hình đôi ngựa trắng có lọng che thể hiện sự cao quý của vị nữ thần được thờ.

Di tích đã được đưa vào danh mục kiểm kê theo quyết định số 73/QĐ-UBND, ngày 10/01/2019 của UND tỉnh Lạng Sơn. Ngày nay, miếu Đoàn Thị Trúc là ngôi miếu thờ Liệt nữ duy nhất của tỉnh hiện còn. Đó là đại diện tiêu biểu cho một loại hình di tích kiến trúc nghệ thuật, góp phần làm phong phú thêm kho tàng di sản văn hóa của tỉnh. Di tích chứa đựng giá trị lịch sử, văn hóa thể hiện sâu sắc đạo lý truyền thống của dân tộc, quan niệm về đạo đức, phẩm giá của người phụ nữ trong xã hội phong kiến xưa.

Hằng năm, cứ đến ngày 24 tháng Giêng, gia tộc họ Đoàn lại tổ chức lễ hội tại di tích. Đó là dịp để các thế hệ hậu sinh tưởng nhớ các bậc tiền nhân, gắn kết cộng đồng. Hội có các hoạt động dâng hương, tế lễ cầu bình an, tài lộc của dòng họ Đoàn và nhân dân trong vùng, du khách thập phương. Diễn ra sau hội đền vua Lê một ngày, lễ hội góp phần kết nối di sản, tạo nên nét đẹp đậm đà bản sắc cho những ngày xuân trên vùng đất biên cương Xứ Lạng giàu truyền thống lịch sử, văn hóa.

Chu Quế Ngân