Nghệ nhân H'Jang bền bỉ bên khung cửi, giữ sắc màu văn hóa M'nông

Gần 7 thập kỷ qua, đôi bàn tay ấy không chỉ dệt nên những tấm thổ cẩm rực rỡ sắc màu mà còn bền bỉ giữ gìn hồn văn hóa của người M’nông giữa nhịp sống hiện đại.

Từ thiếu nữ M’nông học dệt bên bếp lửa

Chiều muộn ở bon Đắk B'lao, tiếng thoi đưa vẫn đều đặn vang lên trong căn nhà nhỏ của NNND H’Jang. Ngồi bên khung cửi quen thuộc, người phụ nữ M’nông ở tuổi ngoài 80 chậm rãi luồn từng sợi chỉ màu qua những thanh tre, thanh gỗ đã nhẵn bóng theo năm tháng.

Đôi bàn tay bà giờ đã hằn rõ dấu vết thời gian, nhưng mỗi động tác vẫn đầy sự khéo léo, tỉ mỉ và cẩn trọng. Với bà H’Jang, khung cửi ấy đã trở thành một phần cuộc đời, gắn bó với bà hàng chục năm qua.

Gần 7 thập kỷ qua, NNND H'Jang vẫn miệt mài giữ gìn nghề dệt thổ cẩm truyền thống M'nông ở bon Đắk B'lao, xã Kiến Đức, tỉnh Lâm Đồng

Bà kể, mình học dệt từ khi hơn 10 tuổi. Ngày ấy, trong những bon của người M’nông, con gái lớn lên ai cũng phải biết dệt thổ cẩm. Sau những buổi theo cha mẹ lên rẫy, bà lại ngồi bên các bà, các mẹ, các chị bên bếp lửa để học quay sợi, nhuộm màu và tạo hoa văn thổ cẩm.

“Tôi học từ bà, mẹ rồi tự làm dần. Ban đầu dệt chưa đẹp nhưng làm nhiều rồi quen tay. Dệt thổ cẩm không được nóng vội, chỉ cần sai một đường chỉ là phải tháo ra làm lại”, bà cười hiền nhớ lại.

Bà H'Jang cho biết thêm, ngày trước, người M’nông thường tự dệt váy áo, chăn địu và nhiều vật dụng trong gia đình. Mỗi tấm thổ cẩm không chỉ để mặc mà còn mang ý nghĩa văn hóa riêng của từng dân tộc. Những hoa văn trên nền vải phản ánh núi rừng, con suối, nương rẫy và đời sống sinh hoạt của bon làng.

NNND H'Jang hướng dẫn phụ nữ trong bon Đắk B'lao dệt thổ cẩm truyền thống dân tộc M'nông

Theo năm tháng, thiếu nữ M’nông ngày nào trở thành người dệt giỏi nhất bon. Những tấm thổ cẩm do bà làm ra nổi bật bởi sự hài hòa về màu sắc, đường nét tinh xảo nhưng vẫn giữ nguyên nét truyền thống.

Để hoàn thành một bộ trang phục truyền thống, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn công phu. Từ việc se sợi, nhuộm màu, mắc khung cho đến tạo hoa văn đều đòi hỏi sự kiên nhẫn và tỉ mỉ. Có những sản phẩm phải mất hàng tuần mới hoàn thành.

Với bà, nghề dệt không chỉ là công việc thường ngày mà còn là cách để giữ lấy bản sắc văn hóa của dân tộc mình. Bởi trong từng tấm vải ấy đều có những câu chuyện, ký ức và hồn cốt của người M’nông được gửi gắm qua từng đường dệt.

Ngoài dệt thổ cẩm truyền thống, bà còn khéo tay may các sản phẩm thổ cẩm như váy, áo, túi đeo...

Chị H'Tinh Niê Siêng, con dâu của bà H’Jang chia sẻ: “Mẹ tôi giờ tuổi đã cao, không còn nhanh nhẹn như trước nhưng ngày nào bà cũng ngồi bên khung cửi. Nhiều hôm mới 3 giờ sáng tôi đã thấy bà dậy để dệt thổ cẩm. Gia đình cũng khuyên ngăn và lo cho sức khỏe của bà lắm, nhưng vì đó là niềm đam mê, niềm vui, cũng là cái nghề đã gắn bó gần cả đời với mẹ nên con cháu chẳng ai nỡ cản”.

Đến danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân

Những năm gần đây, cuộc sống đổi thay khiến nghề dệt thổ cẩm truyền thống dần ít người theo đuổi. Trong nhiều gia đình, khung cửi bị bỏ quên nơi góc nhà, còn váy áo thổ cẩm cũng ít xuất hiện hơn trong đời sống thường nhật.

Điều ấy khiến bà H’Jang luôn đau đáu! “Người già còn nhớ nghề, còn lớp trẻ bây giờ ít người chịu ngồi học dệt lắm”, bà trầm ngâm.

Bởi vậy, ngoài việc dệt vải mỗi ngày, bà còn dành thời gian truyền dạy nghề cho con cháu và phụ nữ trong bon. Từ cách mắc sợi, phối màu cho đến tạo hoa văn, bà đều kiên nhẫn chỉ dạy từng chút một.

Nhiều người trẻ ban đầu học vì tò mò, nhưng càng học càng hiểu được giá trị của nghề truyền thống. Với bà H’Jang, chỉ cần còn người muốn học thì nghề dệt của dân tộc M’nông vẫn còn hi vọng được gìn giữ.

Năm 2019, bà H'Jang được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể

Không chỉ dạy nghề trong bon làng, bà còn nhiều lần tham gia các hội thi, lễ hội văn hóa để giới thiệu nghề dệt truyền thống đến với du khách và cộng đồng. Mỗi lần ngồi dệt trước đông người xem, bà lại thấy vui vì thổ cẩm M’nông vẫn được nhiều người quan tâm.

Suốt gần 7 thập kỷ gắn bó với khung cửi, bà H’Jang đã nhận được nhiều sự ghi nhận xứng đáng. Năm 2015, bà được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú. Đến năm 2019, bà tiếp tục được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân vì những đóng góp đặc biệt trong việc gìn giữ và phát huy di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc M’nông.

7 thập kỷ trôi qua, NNND H'Jang vẫn bền bỉ dệt thổ cẩm và truyền nghề cho thế hệ trẻ

Danh hiệu ấy là niềm tự hào không chỉ của riêng bà mà còn của cả bon làng Đắk B'lao nói riêng, đồng bào dân tộc M'nông Tây Lâm Đồng nói chung. Nhưng với người nghệ nhân ở tuổi xế chiều, phần thưởng lớn nhất của bà vẫn là khi tiếng thoi đưa còn vang lên trong bon và những tấm thổ cẩm truyền thống vẫn còn được người trẻ giữ gìn, nâng niu.

Nói về NNND H’Jang, chị H’Grơu, bon Đắk B’lao chia sẻ: "Bà H’Jang dệt thổ cẩm đẹp lắm. Bà đã truyền nghề và khơi dậy niềm yêu thích các hoa văn thổ cẩm, nét đẹp truyền thống của dân tộc cho lớp trẻ như mình".

Thông qua bà H’Jang truyền dạy, mình hiểu thêm dệt thổ cẩm chính là giữ gìn giá trị văn hóa truyền thống của người M’nông để truyền lại cho con cháu.

Từ chỗ chỉ dệt phục vụ gia đình, đến nay, các sản phẩm thổ cẩm do bà H'Jang tạo ra được người dân, khách hàng đón nhận

Chiều xuống dần trên bon nhỏ dưới hàng thông bên đường, ánh nắng cuối ngày len qua cửa sổ rọi vào khung cửa, hắt lên tấm thổ cẩm đang dệt dở những gam màu rực rỡ. Nghệ nhân Nhân dân H'Jang vẫn lặng lẽ ngồi bên khung cửi, như thể gần 7 thập kỷ qua bà chưa từng rời khỏi nơi ấy.

Mình còn sống ngày nào thì ngày ấy mình vẫn dệt thổ cẩm và truyền dạy nghề cho con cháu.

NNND H'Jang, bon Đắk B’lao, xã Kiến Đức, tỉnh Lâm Đồng.

Tiếng thoi đưa vẫn chậm rãi vang lên giữa không gian yên bình của đại ngàn phía Tây Lâm Đồng, như một nhịp chảy bền bỉ của văn hóa truyền thống đang được gìn giữ qua đôi bàn tay của người nghệ nhân đã dành gần trọn cuộc đời mình cho nghề dệt thổ cẩm.