Nhà văn hóa thôn, xóm sau sáp nhập: nghịch lý thừa - thiếu và lời giải linh hoạt từ cơ sở

Sau khi sáp nhập, quy mô dân số tăng vọt khiến nhà văn hóa xóm Đông Yên (xã Định Hóa) không đủ sức chứa trong các buổi sinh hoạt cộng đồng tập trung.

Từ những giải pháp tình thế

Thực hiện Nghị quyết sắp xếp đơn vị hành chính và tinh gọn đầu mối tổ chức, từ ngày 1/7/2026, toàn tỉnh Ninh Bình đã tổ chức lại từ 4.482 thôn, tổ dân phố xuống còn 1.754 thôn, tổ dân phố. Việc thu gọn đầu mối hành chính giúp bộ máy tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả hơn; song cũng đặt ra áp lực chưa từng có lên hệ thống hạ tầng sinh hoạt cộng đồng tại cơ sở.

Theo số liệu từ Sở Văn hóa và Thể thao, toàn tỉnh hiện có 4.729 nhà văn hóa thôn, bản, tổ dân phố. Điều này đồng nghĩa với việc số lượng nhà văn hóa đang gấp gần 2,7 lần so với số thôn, tổ dân phố hiện hữu. Tuy nhiên, nghịch lý nằm ở chỗ: Số lượng thì dư thừa, nhưng quy mô từng công trình lại quá nhỏ so với dân số của các thôn, xóm mới.

Nhà văn hóa thôn Gia Thịnh (xã Gia Viễn) khang trang, có khuôn viên rộng rãi được lựa chọn làm trung tâm sinh hoạt của khu dân cư mới.

Tại xã Định Hóa, trước đây, toàn xã có 40 xóm, sau sáp nhập tinh gọn lại chỉ còn 10 xóm. Nếu như trước kia, mỗi xóm chỉ có khoảng trên dưới 100 hộ dân, thì nay xóm đông nhất đã lên tới gần 800 hộ. Trong khi đó, hầu hết các nhà văn hóa hiện hữu chỉ có diện tích sàn từ 70 - 90m²; trừ đi bục bệ, sân khấu và bàn ghế đại biểu, không gian dành cho nhân dân ngồi họp chỉ vỏn vẹn 50- 60m².

Bà Phạm Thị Trang, Bí thư Chi bộ xóm Đông Yên (xã Định Hóa) xóm được thành lập trên cơ sở sáp nhập từ 4 xóm cũ (2A, 3A, 4A và xóm 13), với tổng số 629 hộ dân, trăn trở: "Hiện tại, cả xóm thống nhất chọn sinh hoạt tại Nhà văn hóa xóm 13 cũ vì vị trí tương đối thuận lợi. Thế nhưng, hội trường chỉ rộng hơn 100m², mỗi lần có hội nghị toàn dân hay ngày hội Đại đoàn kết, người dân đi đông là bên trong không đủ chỗ , bà con phải ngồi tràn ra cả ngoài sân. Trước mắt, thôn đang đề xuất xã hỗ trợ kinh phí làm thêm mái tôn che sân, nâng cao nền sân và mua thêm ghế nhựa, tăng cường loa đài để tạm thời phục vụ bà con".

Chia sẻ về giải pháp trước mắt, ông Đoàn Xuân Hưng, Phó Chủ tịch UBND xã Định Hóa cho biết: "Đối với các xóm có dân số tăng đột biến, trước mắt địa phương tính toán phương án trích một phần ngân sách hỗ trợ bà con cơi nới tạm thời bằng mái tôn, trang bị thêm ghế ngồi. Đồng thời, toàn bộ các nhà văn hóa dôi dư của các xóm cũ đều được giao lại cho chính các cụm dân cư quản lý để làm nơi sinh hoạt văn nghệ, bóng chuyền hơi, dân vũ cho người dân từng khu vực, tuyệt đối không để công trình nào bị bỏ hoang, xuống cấp".

Linh hoạt mô hình “thiết chế vệ tinh”

Không để lãng phí tài sản công và đất đai văn hóa đã được dày công xây dựng qua nhiều thời kỳ, nhiều địa phương đã chủ động đưa ra các phương án điều tiết khoa học, biến các nhà văn hóa cũ thành các "thiết chế vệ tinh" hoặc các điểm sinh hoạt chuyên đề.

Tại xã Gia Trấn, thôn Địch Lộng mới được thành lập trên cơ sở hợp nhất của 3 thôn (thôn 3, thôn 4 và thôn 5). Sau khi rà soát hiện trạng thực tế của 22 nhà văn hóa trên địa bàn toàn xã, địa phương đã quyết định lựa chọn Nhà văn hóa thôn 4 cũ làm trụ sở chính của thôn mới.

Ông Đinh Hữu Tiến, Trưởng thôn Địch Lộng chia sẻ: "Khuôn viên nhà văn hóa thôn 4 cũ nằm ở vị trí trung tâm địa lý của thôn mới, giao thông kết nối liên thông thuận tiện cho người dân cả 3 thôn cũ về hội họp. Bà con cơ bản rất đồng thuận với phương án này".

Dưới góc độ công tác xây dựng Đảng và định hướng cơ sở, ông Phạm Ngọc Hà, Trưởng ban Xây dựng Đảng, Đảng ủy xã Gia Trấn cho biết: "Ban Thường vụ Đảng ủy xã đã chủ động xây dựng phương án khai thác từ trước khi việc sắp xếp hoàn thành. Mục tiêu cao nhất là sử dụng hiệu quả, tránh lãng phí, kiên quyết không để nhà văn hóa nào bị đóng cửa cài then dẫn đến xuống cấp. Hiện các thôn đã phân bổ công năng rất rõ ràng: Nhà văn hóa trung tâm dùng cho đại hội, hội nghị toàn dân; các nhà văn hóa còn lại bố trí làm nơi làm việc của ban chi ủy chi bộ, ban công tác mặt trận thôn, hoặc dành riêng làm không gian câu lạc bộ dưỡng sinh, sân thể thao cho thanh thiếu niên".

Một buổi sinh hoạt, hội họp định kỳ của cán bộ và đại diện nhân dân tại nhà văn hóa thôn Gia Thịnh (xã Gia Viễn) sau khi ổn định bộ máy tổ chức.

Tương tự, tại xã Gia Viễn địa phương thực hiện sắp xếp tinh gọn mạnh mẽ từ 48 thôn xuống còn 12 thôn bài toán tận dụng cơ sở vật chất cũ đã được cụ thể hóa bằng mô hình “Điểm sinh hoạt cộng đồng”.

Ông Phạm Quốc Chính, Chủ tịch UBND xã Gia Viễn khẳng định: "Tất cả các nhà văn hóa của các thôn trước đây đều được giữ nguyên hiện trạng, cho chỉnh trang, quét vôi ve sạch sẽ và gắn biển 'Điểm sinh hoạt cộng đồng dân cư'. Toàn bộ các điểm này vẫn giao cho cán bộ cấp ủy, đoàn thể sinh hoạt tại các cụm dân cư cũ quản lý. Nhờ vậy, người dân, nhất là người cao tuổi, không phải đi lại quá xa mà vẫn duy trì đều đặn các hoạt động giao lưu văn nghệ, thể dục thể thao hàng ngày".

Giải pháp để thiết chế văn hóa vận hành bền vững

Thực tiễn từ các địa phương cho thấy những sáng kiến phân cấp, chuyển đổi công năng là bước chuyển nhịp nhàng, kịp thời giải tỏa những lúng túng trước mắt. Tuy nhiên, nếu nhìn sâu vào bức tranh tổng thể, việc duy trì sức sống bền bỉ cho hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở sau sáp nhập vẫn đang vấp phải không ít rào. Theo thống kê từ Sở Văn hóa và Thể thao, hiện toàn tỉnh có tới 946 trên tổng số 4.729 thiết chế văn hóa, thể thao cấp thôn, tổ không hoạt động hoặc hoạt động không hiệu quả.

Một trong những rào cản lớn hiện nay là sự chồng chéo, thiếu thống nhất giữa các quy chuẩn, tiêu chí do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bộ Xây dựng cùng các bộ, ngành liên quan ban hành qua nhiều thời kỳ, khiến cơ sở lúng túng trong việc xác định nhà văn hóa đạt chuẩn sau sáp nhập

Tổ chức các hoạt động vui chơi cho trẻ em tại nhà văn hóa xóm Đông Yên, xã Định Hoá.

Bên cạnh sự thiếu đồng bộ về khung khổ pháp lý, rào cản về quỹ đất và nguồn lực ngân sách cũng đang đặt các cấp chính quyền trước những bài toán khó. Khi quy mô dân số cơ sở tăng mạnh sau sáp nhập, việc mở rộng diện tích nhà văn hóa trung tâm trở thành nhu cầu bức thiết. Tuy nhiên, hiện hầu hết các khu dân cư lâu đời, quỹ đất công liền kề gần như đã cạn kiệt. Kéo theo đó, nguồn kinh phí hỗ trợ từ ngân sách nhà nước cho hoạt động thường xuyên cũng như việc duy tu, bảo dưỡng hệ thống thiết chế cơ sở còn khá eo hẹp. Mọi gánh nặng sửa chữa, nâng cấp hiện nay chủ yếu vẫn đè nặng lên vai cộng đồng thông qua nguồn đóng góp tự nguyện của nhân dân và xã hội hóa nguồn lực vốn tiềm ẩn nhiều bấp bênh và không đồng đều giữa các vùng miền.

Chưa dừng lại ở đó, bài toán nhân lực quản lý cũng đang là mắt xích yếu làm giảm sút hiệu quả vận hành. Tại hầu hết các thôn, tổ dân phố, việc quản lý và tổ chức phong trào tại các nhà văn hóa đều do Trưởng thôn, Bí thư Chi bộ hoặc tổ tự quản kiêm nhiệm. Họ là những người gánh vác trách nhiệm nặng nề nhưng lại thiếu vắng kỹ năng nghiệp vụ chuyên sâu về tổ chức hoạt động văn hóa, và đáng nói hơn là chưa hề có một cơ chế phụ cấp hay thù lao thỏa đáng nào cho công việc trông nom, gìn giữ tài sản công này.

Nhà văn hóa thôn, xóm không đơn thuần là một công trình phục vụ hội họp, mà là “ngôi nhà chung” gắn kết khối đại đoàn kết, là không gian nuôi dưỡng mạch nguồn văn hóa truyền thống của từng làng quê. Để những không gian cộng đồng ấy không rơi vào cảnh "cửa đóng cài then" hay chỉ hoạt động cầm chừng, ngành chức năng cần sớm ban hành hệ thống văn bản hướng dẫn mới thay thế Thông tư 06/2011/TT-BVHTTDL nhằm chuẩn hóa tiêu chí phù hợp với mô hình thôn, tổ sau sắp xếp. Đi liền với đó, cần có cơ chế cấp phát kinh phí duy tu định kỳ, quy định rõ chế độ đãi ngộ cho người trông coi và hoàn thiện hành lang pháp lý thông thoáng để khuyến khích các nguồn lực xã hội hóa chung tay gìn giữ không gian sinh hoạt của cộng đồng.